Filozofia dhe Mendimi i Krishterë: Paskali dhe Kirkegardi

0
7

Intervistoi : Kaon Serjani

Serjani : E di se disertacioni juaj për doktoraturën ishte mbi matematikanin dhe filozofin francez Blez Paskal, për të cilin ju keni një kapitull në librin tuaj dhe gjithashtu shkruani se ai ka qenë për ju “prej kohësh mentor dhe muzë.” Çfarë doni të thoni me këtë?

Dr. Groothuis : Unë e zbulova Blez Paskalin herët pas kthimit tim në besim. Mendoj se ishte viti 1977, kur fillova të lexoja Paskalin, dhe m’u duk shumë i mençur dhe nxitës, veçanërisht në pikëpamjet e tij mbi gjendjen njerëzore, që ne jemi edhe shumë të mirë, sepse jemi krijuar në imazhin e Perëndisë, edhe të mjerë, mjeranë, për shkak të Rënies, për shkak se jemi kthyer kundër Perëndisë, dhe kundër vetes dhe kundër njëri-tjetrit. Kështu që gjatë gjithë mësimdhënies sime dhe shkrimeve të mia i jam referuar Paskalit, e kam cituar shumë herë në librat, artikujt apo leksionet e mia publike. Kam një libër të vogël të titulluar “Mbi Paskalin” që po e rishikoj dhe po e zgjeroj. Ai është një filozof që të bën për vete. Ai ishte shkrimtar i shkëlqyer dhe kishte një prekje njerëzore – ai ishte në gjendje t’i përshkruante gjërat në mënyra që ishin të paharrueshme, që fokusoheshin në dobësitë dhe në madhështinë e qenieve njerëzore. Pra për mua ka qenë shumë ndihmë në disa fusha të filozofisë dhe apologjetikës. 

Serjani : Kur mendojmë për arsyen, ne natyrshëm mendojmë vetëm për inteligjencën tonë. Por Paskali shkroi që zemra ka arsyet e saj që mendja nuk i kupton. A mund të na shpjegoni për se e kishte fjalën?

Dr. Groothuis : Po, ai është i mirënjohur për atë thënie që zemra ka arsye për të cilat arsyeja nuk di gjë. Tani, ai nuk po vinte arsyen kundër emocionit, apo racionalitetin kundër irracionalitetit. Ajo që ai po thotë është mjaft e sofistikuar, dhe po thotë që ka mënyra të ndryshme për të njohur botën. Një mënyrë është përmes asaj që ai e quan arsyeja, dhe me këtë kupton më shumë llogaritjen, mënyrën si premisat çojnë në një përfundim, çfarë vërejmë në botën e jashtme. Ai ishte shkencëtar dhe hartoi eksperimente, pra ai e përdorte arsyen për të vërtetuar apo hedhur poshtë hipoteza. Por me zemër ai kuptonte një njohuri më intuitive, apo atë që disa filozofë sot e quajnë bindjet bazë. Ato jo se janë irracionale, apo kontradiktojnë ndonjë gjë që ne e njohim përmes asaj që ai e quan arsye, por që ne kemi brenda nesh ato që i quajmë parimet e para të njohurisë, disa ide në lidhje me matematikën, moralitetin e me rradhë, dhe ai beson gjithashtu që Perëndia mund të lëvizë direkt në zemrat tona përmes intuitës. Dhe ai thotë që njerëzit që preken në atë mënyrë nga Perëndia janë të bekuar dhe ata vërtet kanë një njohuri të Perëndisë. Por ai mendon edhe që ne mund të përdorim arsyen – të paktën deri në njëfarë mase – për të argumentuar për të vërtetën e krishtërimit. Dhe një nga argumentet e tij më të fuqishëm është ajo që mund të quhet argumenti antropologjik, që qeniet njerëzore janë madhështore sepse janë krijuar në imazhin e Perëndisë dhe të mjerë për shkak të Rënies, dhe ne jemi si të thuash familje mbretërore e rënë nga froni. Dhe filozofitë e tjera ose lartësojnë madhështinë në kurriz të mjerimit, ose lartësojnë mjerimin në kurriz të madhështisë. Dhe ai thotë që krishtërimi gjen ekuilibrin dhe gjithashtu ka edhe zgjidhjen në personin e Jezusit që erdhi për të na shpëtuar dhe për të shpëtuar të humburit dhe për të na falur nga mëkatet dhe për të na rivendosur përmes veprës së Tij në kryq dhe përmes ringjalljes së Tij. Pra Paskali ishte gjeni po të shohësh punën e tij shkencore, filozofinë e tij dhe ai shkroi edhe mbi teologjinë në “Letrat provinciale” e me rradhë. Unë e kam patur frymëzim të vazhdueshëm për të menduarit tim për mbi dyzet vjet deri tani. 

Serjani : – Pra, kur ai shkroi atë frazë, ai nuk e kishte fjalën për dy njerëz që dashurohen dhe humbin aftësinë për të arsyetuar dhe thjesht ndjekin zemrën?

Dr. Groothuis : – (qesh) Jo. 

Serjani : Një temë tjetër e përsëritur në shkrimet e Paskalit që ai zhvillon në librin e tij Mendime është tema e argëtimit. Çfarë gjeni në shkrimet e tij për këtë temë që është e denjë për studimin tonë?

Dr. Groothuis : Epo, e përmenda më parë se Paskali kishte prekjen njerëzore në shkrimet e tij. Ai ishte në gjendje të vëzhgonte veçantitë e të qenit njeri, të identifikonte veprime të caktuara dhe të depërtonte në zemër të atyre veprimeve. Kështu, ai tha që ne përfshihemi në shumë nga aktivitetet tona me qëllim që të argëtohemi dhe të humbim mendjen. Ne nuk duam të mendojmë për vdekjen ose prishjen. Ne mërzitemi lehtë, kështu që duam të humbim mendjen. Edhe mbretërit thotë ai, të cilët kanë pothuajse gjithçka që mund të dëshirojnë, mërziten nëse nuk argëtohen në oborr. Dhe ai thotë, “Pse ndodh kështu?” Nëse do të ishim plotësisht të lumtur me gjendjen tonë, nuk do të kishim nevojë të argëtoheshim. Ne thjesht do ta shijonim botën. Por ai thotë që problemi kryesor me qeniet njerëzore është që ata nuk mund të qëndrojnë në një dhomë vetëm për shumë kohë. Domethënë, ata janë të paduruar, nervozë, të paqetë. Dhe nëse mërziten, mund të mendojnë për shkurtësinë e jetës, mund të mendojnë për ndërgjegjen e tyre të keqe, e me rradhë, prandaj duan të argëtohen me diçka. Tani Paskali nuk po thotë që çdo argëtim është i gabuar. Nëse e di se çfarë është argëtimi dhe si mund të të largojë nga e vërteta, atëherë patjetër që mund të argëtohesh për një periudhë kohe, por Paskali shqetësohet për rastin kur argëtimi bëhet mënyrë jetese, sepse po arratisesh nga Perëndia, po arratisesh nga e vërteta e gjendjes tënde si krijesë nevojtare që ka nevojë për jetë të përjetshme përmes Krishtit. 

Serjani : Pra ai do të preferonte më mirë që ne të mërziteshim dhe të kërkonim për kuptim, sesa të gjendeshim duke bërë diçka që do të …

Dr. Groothuis : Pikërisht, po, dhe mendoj se fjalët e tij janë të nevojshme për ne sot kur shpërqendrohemi shumë lehtë, kur bëjmë disa punë njëherësh në disa pajisje teknologjike në të njëjtën kohë, kur mund të argëtohemi në çdo kohë, në çdo vend, mjafton të lidhemi me diçka. Ka vërtet vend për të ndenjur qetë përpara Zotit në lutje dhe thjesht të shohim ku jemi dhe të kujtojmë Krijuesin tonë, dhe të mos marrim të dhëna gjatë gjithë kohës pa gjetur kuptimin e asgjëje prej tyre. 

Serjani : Dua të diskutoj edhe një filozof të fundit, dhe ai është Søren Kierkegaard, filozofi melankolik danez. A mund të na thoni pak për jetën e tij të shkurtër, por produktive?

Dr. Groothuis : Po, ai lindi në vitin 1813 në Danimarkë. Ai u rrit në një familje luterane, të devotshme. Ai ishte një i ri shumë i zgjuar që ndoqi shkollë fetare, por nuk u bë kurrë pastor. Ai ishte shkrimtar me kohë të plotë, nuk ishte profesor. Ishte një shpirt shumë melankolik; pati një romancë që nuk përfundoi mirë, që pak a shumë e mundoi gjithë jetën, dhe ai iu përkushtua të shkruarit dhe qëllimi kryesor i jetës së tij në të gjitha zhanret që shkroi ishte të mbronte krishtërimin. Por nuk ishte mënyra si prirem unë ta mbroj krishtërimin, në kuptimin që argumentoj për ekzistencën e Perëndisë dhe besueshmërinë e Biblës dhe pretendimet dhe kredencialet e Jezusit. Kirkegardi ishte në një ambient ku pothuaj të gjithë ishin luteranë, pra ata i besonin doktrinat bazë të krishtera. Shqetësimi i Kirkegardit ishte që njerëzit nuk ishin vërtet të krishterë, që nuk i kishin përvetësuar ato të vërteta, nuk i kishin zotëruar. Prandaj shqetësimi i tij ishte të përpiqej t’i hapte njerëzit për ungjillin, t’iu tregonte që ishin nevojtarë, që mund të ishin duke e shmangur Perëndinë edhe në fetarizmin e tyre. Kur isha djalë i ri, në vitin 1976 isha 19 vjeç, lexova një nga librat e tij me titull, “Sëmundja për vdekje”. Është një titull shumë negativ, por flet për dëshpërimin, dhe t’i bie shkurt, thotë që nëse nuk e njohim Krishtin si Zot dhe Shpëtimtar, Atë që na jep kuptim dhe jetë, ne jemi në dëshpërim, në një mënyrë apo në një tjetër. Ne mund ta fshehim nga vetja jonë, por po i arratisemi Perëndisë. Dhe kemi mjete të ndryshme psikologjike për ta bërë këtë. Dhe në atë libër ai shpjegon mënyrat e ndryshme si njerëzit përpiqen të shmangin Perëndinë dhe përfundojnë në një lloj dëshpërimi. Është shumë i detajuar, por ajo që ai bëri për mua vite më parë ishte që më shpjegoi veten time. Dhe dëshpërimi im ishte një formë dëshpërimi që nuk donte të kishte Perëndi – në të vërtetë më shumë si Niçja. Nuk doja të kishte Perëndi, sepse Perëndia do të më pengonte, dhe Perëndia do të më prishte planet dhe e dija që nëse nuk besoja dhe nuk e ndiqja Perëndinë kjo do të ma vështirësonte jetën, por mendoja, “Epo, personit të fortë këtë i duhet të bëjë.” Dhe leximi i Kirkegardit dhe disa eksperienca të tjera më treguan se kjo ishte krejtësish e marrë dhe në fakt Perëndia mund të ma hiqte atë dëshpërim dhe të më restauronte dhe shpengonte, që edhe e bëri para shumë vitesh. Prandaj kam një vend të veçantë në zemër për Kirkegardin, për shkak të apologjetikës së tij ekzistencale, domethënë, të përpjekjeve për të analizuar personin njerëzor dhe mënyrën se si duhet ta takojë Ungjilli një person në gjithë subjektivitetin e tij dhe në gjithë rebelimin e tij. Por koncepti që ka Kirkegardi për besimin është diçka që e kritikoj, sepse pikëpamja e tij për besimin është më shumë si një hedhje/kërcim, sesa si një hap. Unë mendoj se besimi në krishtërim është një hap në drejtimin e duhur, nuk është një hedhje në errësirë. 

Serjani : – Po, do t’i rikthehem kësaj, por dua të bëj një pyetje. Megjithëse ai tha “e vërteta është subjektivitet,” përsëri ai e pozicionoi veten jo si relativist, por si objektivist, nëse mund ta thoni këtë. Pra, çfarë kuptonte ai me “subjektivitet” atëherë?

Dr. Groothuis : Kur ai thotë që e vërteta është subjektivitet, ai po flet për mënyrën si duhet t’i përgjigjemi të vërtetës. Pra ai nuk po thotë që e vërteta është vetëm çështje e opinionit tënd, ose e ndjenjave të tua, e subjektivitetit tënd, por duke patur parasysh ato që shpall krishtërimi në lidhje me punën e Perëndisë për ne në Krishtin, dhe thirrjen për t’u penduar, kjo nuk është diçka që ne i themi, “po, e pohoj këtë.” Pikë. Dhe pastaj vazhdon me jetën sikur nuk ka ndodhur gjë. Kjo ka të bëjë me atë që ai e quajti “pasioni i brendshmërisë.” Pra, nëse Krishti ka një pretendim mbi jetët tona si Zoti ynë, atëherë duhet ta ndjekim atë dhe duhet të reflektojmë mbi atë që Ai thotë, dhe çfarë ka bërë dhe Cili është. Pra ai ishte diçka që ne e quajmë realist. Ai besonte që doktrinat e krishtera ishin të vërteta, besnike ndaj fakteve, ishin objektivisht të vërteta, por ajo që nuk i pëlqente atij ishte një nocion objektiviteti që nuk përfshinte pasion dhe nuk përfshinte një dëshirë të madhe për Perëndinë. Ai nuk mohoi asnjë nga doktrinat klasike të krishtera, por donte që njerëzit të reagonin ndaj tyre me besim të vërtetë, besim biblik, dhe mendoj që i mbitheksoi disa gjëra. Besimi patjetër që përfshin përkushtim, por mendoj që është një përkushtim i arsyeshëm, ose duhet të jetë një përkushtim i arsyeshëm. Ai disa herë e bën të tingëllojë sikur është gjithnjë i pasigurt dhe ti e kapërcen atë pengesë vetëm me një akt vullneti. Nuk mendoj se kjo është pikëpamje biblike. 

Serjani : Siç e përmendët tashmë, duket që Kirkegardi nuk kishte një pikëpamje të lartë për arsyen kur vjen puna për të njohur të vërtetat për Perëndinë. Ai është i famshëm për mbështetjen e “kërcimit të besimit” siç e thatë. A ishte Kirkegardi fideist? Me fjalë të tjera, a mendonte ai që besimi dhe arsyeja ishin të papajtueshëm njëri me tjetrin?

Dr. Groothuis : Kjo është pyetje e vështirë për t’iu përgjigjur për disa arsye: 1) ai shkroi shumë 2) ai shkroi në zhanre të ndryshëm, nga këndvështrime të ndryshme. Kjo mjafton, këto të dyja, për ta bërë disi të vështirë përgjigjien e pyetjes, por ai tha diçka të tillë, “kushdo që e mbron krishtërimin është Juda numër dy.” Pra kjo patjetër e bën të tingëllojë sikur nuk ka vend për arsyen për të mbrojtur artikujt e besimit. Por ai ishte në një kuptim një apologjet që po përdorte më shumë mjete psikologjike, sesa mjete filozofike. Ai nuk ishte nga ata që jepnin argumentin kozmologjik, apo argumentin e projektimit për Perëndinë. Ai mendonte se kjo ishte pa kuptim; ti thjesht duhet t’i ndihmosh njerëzit të vijnë te Perëndia që ata e dinë se është. Problemi nuk është që ne nuk e dimë se është Perëndia. Problemi është që ne po arratisemi nga Perëndia – po përpiqemi ta shmangim Perëndinë. Pra, patjetër ai tingëllon si fideist në shumë vende, dhe në apologjetikën time unë përfshij shumë burime nga arsyeja që ai nuk do t’i përdorte, si argumente për besueshmërinë e Dhiatës së Re, e të tjera. Mendoj se këto janë çështje reale që duhen adresuar. Ai ishte më i fokusuar në ngurtësinë e zemrave të njerëzve fetarë, të cilët, për arsye të ndryshme, nuk po e merrnin fenë e tyre sa duhet seriozisht dhe përmes shkrimeve të tij ai donte të nxiste një preokuptim serioz për Krishtin dhe Ungjillin. 

 

Serjani : – Pra, ju po thoni që për ta kuptuar drejt atë duhet ta vendosim në kontekstin në të cilin shkroi?

Dr. Groothuis : -Kështu mendoj. 

Serjani : Një pyetje mbyllëse që do të doja t’ju bëja është kjo: në ç’mënyra mund t’i bëjë dobi një të krishteri studimi i historisë së filozofisë?

Dr. Groothuis : Mendoj se mund t’i bëjë dobi në disa mënyra: një, ndërsa shikojmë mendimet e filozofëve të ndryshëm, mund të krahasojmë atë që thanë ata në lidhje me Perëndinë dhe qeniet njerëzore dhe etikën me atë që thotë Bibla dhe kjo mund të ndihmojë në qartësimin e dallimit midis një filozofie jo të krishterë dhe një filozofie të krishterë. Krahasimi është nëna e qartësisë, nëse mund ta themi kështu. Gjithashtu mund të gjejmë fusha të hirit të zakonshëm, domethënë, kur të krishterët mund të gjejnë të vërtetë në filozofët jo të krishterë. Ne kemi folur për këtë në lidhje me Platonin, e të tjerë. Dhe pastaj, kjo është shumë e rëndësishme për apologjetikën, sepse le të themi që dikush është ndjekës i Niçes, dhe ai apo ajo mendon se Niçja e ka hedhur poshtë krishtërimin. Nëse di diçka për Niçen dhe e kupton që argumentet e tij kundër krishtërimit janë shumë të dobëta, atëherë mund ta përdorësh atë në atë që quhet Apologjetika Negative, të tregosh dobësitë në filozofinë e Niçes, dhe atëherë ai person që ishte i interesuar në Niçen, mund të interesohet më shumë në këndvështrimin e krishterë, në mënyrën e krishterë të jetesës. Tani, jo gjithkush do të ketë kohën apo aftësinë për të studiuar historinë e filozofisë, por nëse ke mundësi të lexosh, studiosh dhe mendosh, mendoj se janë ato dobi dhe të tjera që mund të ndihmojnë të mprehësh aftësitë e tua kritike, analizën kritike të ideve dhe ta sjellësh atë te Shkrimi – jo që ta zbërthesh dhe ta hedhësh poshtë, por thjesht t’i bësh Shkrimit shumë pyetje të mira intelektuale. 

Serjani : Dr. Groothuis, në dritën e asaj që kemi folur sot, çfarë është diçka që do të donit që audienca jonë të merrte me vete nga diskutimi ynë?

Dr. Groothuis : Përgjatë gjithë historisë së krishtërimit të krishterët e kanë mbrojtur atë që besojnë se është e vërtetë, racionale dhe kuptimplotë. Dhe të krishterët sot, qoftë në Shqipëri apo Amerikë apo kudo tjetër duhet ta përqafojnë atë sfidë. Ne duhet të kemi një arsye për shpresën që është brenda nesh, nuk duhet të kemi frikë nga filozofitë jo të krishtera, ne duhet të jemi në gjendje, me ndihmën e Frymës së Shenjtë, të mendojmë më mirë se bota, ta fitojmë botën në mendim për Krishtin. Pra, sa të kemi aftësinë, kohën dhe mundësinë, duhet të hyjmë në botën e ideve, dhe nëse ka një sfidë ndaj krishtërimit nga marksizmi, apo Niçja apo Frojdi apo nga Post-Modernizmi, apo çfarëdo, duhet të angazhohemi me të. Duhet ta marrim atë seriozisht dhe të shqyrtojmë argumentet dhe të japim argumente më të mira për të vërtetën e botëkuptimit të krishterë dhe urtësinë e mënyrës së krishterë të jetesës. 

Serjani : Dhe nëse disa nga audienca nuk janë të krishterë, çfarë do t’iu thoshit atyre?

Dr. Groothuis : Do t’iu thosha, merrini seriozisht pretendimet e krishtërimit. Ato janë pretendime shumë të thella, gjithëpërfshirëse në lidhje me hyrjen në një mënyrë të re jetese. Jezusi tha që ai që besonte në Të do të kalonte nga vdekja në jetë, që duke besuar në veprën e Krishtit, duke e quajtur Zot, ti lindesh sërish prej jete të përjetshme, një cilësi e re jete, një jetë që nuk mbaron kurrë, ose mund ta humbësh atë duke mos e ndjekur Krishtin. Mund të mos e marrësh kurrë atë dhuratë të mrekullueshme dashurie që Krishti erdhi për të na dhënë. Prandaj unë do t’i thosha personit që nuk është ende ndjekës i Krishtit, t’i shqyrtojë pretendimet e Biblës, të shqyrtojë çfarë kuptimi kanë ekzistencialisht, të shqyrtojë çfarë kuptimi kanë filozofikisht dhe ta ndjekë atë, dhe eksperienca ime tani, pasi kam qenë i krishterë për 43 vjet është që krishtërimi është një botëkuptim koherent, ai përputhet me faktet, jep kuptim dhe qëndron. Nuk i kam të gjitha përgjigjet, por këndvështrimi i krishterë mbi botën më ka dhënë guximin intelektual për të shkruar dhe debatuar dhe biseduar me jobesimtarë dhe për të dhënë mësim në shumë ambiente për gjithë këta vite. Dhe dëshmia ime është që Krishti është në fakt Zot dhe që Shkrimi është i vërtetë dhe duhet të udhëzojë jetët tona. Dhe kjo është një çështje me shumë peshë. Nuk po flasim për kuptimin dhe vlerën në këtë jetë, por po flasim për përjetësinë.  

Serjani : Dr. Groothuis, ka qenë kënaqësi të bisedoj me ju sot. Faleminderit për kohën tuaj.

Dr. Groothuis : Jeni i mirëpritur. Falemnderit. 

Përktheu: Blerta Myrteza