Nga Kaon Serjani
– Jam kurioz, pse doje që të ftonim një ateist tjetër në bisedë? – tha Blushi kur ishim ulur në një kafe buzë detit në Durrës.
– Sepse kam shpresë,- i thashë.
– Për kë?
– Për ty.
Blushi qeshi.
– Kam shpresë te kthjellimi yt kur të dëgjosh konkluzionin logjik të një bote pa Zotin,- vazhdova unë.
Në atë çast u duk në horizont një burrë me flokë të gjata dhe mjekër të dendur që po ecte në trotuar drejt nesh. Qe i veshur me të bardha dhe kokën e kishte të mështjellë me një si çallmë. Ishte Zarathustra. Në duar mbante një çantë, nga e cila, sapo u ul në tavolinën tonë, nxori dy rrasa guri.
– Çfarë janë ato? – pyeti Blushi. – Dukesh si Moisiu me 10 Urdhërimet.
– Njerëzimit i duhen urdhërime të reja, – tha Zarathustra.
– A do të na zbulosh ndonjë prej tyre?- e pyeti Blushi.
– Ligjet e mia janë për të zmbrapsur pandeminë që ndrydh instinktet tona.
Blushi u zgjat përpara të shikonte mbi rrasat e gurit. Zarathustra e ngriti njërën dhe Blushi filloi të lexojë me zë: “Po të rrëfesh me gojën tënde se Zoti vdiq, do të jesh me të vërtetë i lirë!”
– Më pëlqen! – tha Blushi.
Zarathustra futi dorën në çantë përsëri dhe nxori nga aty një copë bukë dhe një shishe verë.
– Për çfarë janë ato?- e pyeta unë.
– Janë simboli i përurimit të epokës që po vjen, – nisi Zarathustra. – I mbaj me vete për të thirrur në një besëlidhje të re simpatizantët e mi të rinj. Deri në fund të takimit tonë, kam shpresë që të dy ju do të jeni të gatshëm të hani bukën dhe të pini kupën.
– Le të flasim njëherë, – sugjerova unë.
Blushi miratoi kokë dhe nisi të pyesë:
– Pse duhet një Zot i vdekur?
– Ai duhet të vdesë që ne të jetojmë,- u përgjigj Zarathustra.
– Që të jetojmë si të duam, do të thuash?- e korrigjova.
– Po nuk jetuam si të duam, nuk është jetë, – vazhdoi ai.
– Kjo më duket shumë e logjikshme, – tha Blushi. – Nëse Zoti nuk ekziston, duhet të vdesë edhe ideja e tij, që njeriu të mos vazhdojë të jetë i ndrydhur nga frika ndaj dikujt që nuk ekziston.
– Jo vetëm kaq, – tha Zarathustra, – por edhe për ta ndihmuar njeriun të bëhet Mbinjeri.
– Mbinjeri? – pyeti Blushi.
– Njeriu është vetëm një stacion; Mbinjeriu është destinacioni. Por ai nuk mund të vijë po të jetë Zoti gjallë, sidomos Zoti i krishterimit.
– Pse pikërisht Zoti i krishterimit?- ndërhyri Blushi.
– Sepse Ai nuk është si Zotat grekë, të cilët mund t’i manipuloje apo t’i bëje të punonin për ty. Ky Zot shikon gjithçka; ai shikon thellësitë e njeriut, të gjitha të fshehtat. Ndaj një dëshmitari të tillë që na shikon pa pushim, ne duhet të hakmerremi. Nuk mund ta durojmë që një dëshmitar i tillë të jetojë.
– E ç’të mirë ka vdekja e tij?- pyeta unë.
– Së pari, shpallja të vdekur e Zotit të Biblës e çliron njerëzimin nga faktorët psikologjikë. Ideja e Zotit biblik që shikon jo vetëm veprimet e qenieve njerëzore, por edhe mendimet e tyre më të fshehta, bën që njerëzimi të mbetet gjithmonë fajtor për sa kohë që ai Zot jeton. Prandaj, me vdekjen e Tij, njerëzit çlirohen nga ndërgjegjja fajtore. Së dyti, nëse qëndron gjallë Zoti i Biblës, nuk mund të ketë vlera të tjera për qeniet njerëzore, përveç vlerave që rrjedhin nga standardet e tij. Me pak fjalë, Zoti dhe Mbinjeriu nuk mund të ekzistojnë së bashku. Prandaj, ne duhej ta vrasim Zotin me qëllim që të krijohen kushtet për Mbinjeriun, i cili do që të krijojë një botë të re, me “vlera të reja”.
– Si e përfytyron botën e re pa Zotin? – pyeti Blushi.
– Shumë më të mirë se kjo e tanishmja. Nga t’ia filloj? E para, siç e folëm, një botë pa Zot është një botë pa mëkate. Tjetër, kur vdes Zoti, zhduken edhe ferri, edhe parajsa bashkë me të, sepse nuk ka gjykim përderisa nuk ka mëkate.
– Tepër logjike, – tha Blushi.
– Epo rrjedhoja e kësaj është dramatike, – ndërhyra unë. – Meqë nuk ka gjykim atëherë nuk ka rëndësi nëse dikush vendos të jetojë si Hitleri, apo si Nënë Tereza.
– Jo patjetër, – kundërshtoi Bushi, – nuk duhet të jetë frika nga gjykimi përfundimtar obligimi i vetëm se pse të jemi të moralshëm.
– Nuk është çështja thjesht te mungesa e gjykimit, por sidomos te mungesa e Dikujt që vendos një standard të cilit duhet t’i përmbahemi,- korrigjova unë.
– Le të vazhdojmë më tej, – tha Zarathustra. – Në një botë pa Zotin duhet të përqafojmë pakuptimësinë e jetës njerëzore.
– Nuk jam i sigurt nëse mund të bie dakord me këtë propozim,- tha Blushi.
– Zarathustra ka të drejtë,- ndërhyra unë. – Nëse Zoti vdiq, kush ia jep kuptimin jetës njerëzore?
– Vetë njeriu, – këmbënguli Blushi.
– Mund të themi ashtu, – shtoi Zarathustra, – por duhet që paraprakisht të pranojmë se jeta nuk ka kuptim, dhe stisja e një kuptimi nga ne është një mënyrë për të ngushëlluar veten. Është një thirrje më e lartë po të pranojmë realitetin e pakuptimësisë. Unë erdha që të mbjell këtë lloj kurajoje. Të vazhdojmë?
– Në rregull, – pranoi Blushi.
– Në një botë pa Zotin nuk ka vend për dashurinë për të afërmin,- tha Zarathustra.
– Prit, prit! – tha Blushi. – Pse duhet të hiqet dashuria për tjetrin?
– Thirrja “Duaje të afërmin tënd porsi veten” është vlerë e botës në ikje. Në botën e re do të ecim me thirrjen “Mos e kurse të afërmin për veten!”
– E pse duhet sakrifikuar i afërmi?- pyeti Blushi.
– Pse të mos e bësh? – ia ktheu Zarathustra.
– Po thua ta sakrifikojmë nëse ka bërë diçka të padrejtë?
– Çfarë është padrejtësia? – pyeti Zarathustra. Kush e përcakton që diçka është e padrejtë? Zoti? Ai nuk është më!
Blushi hodhi shikimin nga unë. Sytë nuk ia fshehën hutimin.
– Nuk ke dëgjuar gjë akoma,- i thashë. Dhe iu ktheva Zarathustrës: – A mund të shtoj unë disa veçori të kësaj bote pa Zotin?
– Pa hë, njëherë! – tha Zarathustra.
– Në një botë pa Zot nuk duhet t’i zëmë besë arsyetimit.
– Pse jo? – tha Blushi.
– Sepse arsyetimi në një botë pa Zotin është thjesht një produkt i reaksionit kimik të trurit dhe nuk mund t’i besojmë që po na nxjerr konkluzione të besueshme për realitetin. Madje për asgjë.
Blushi heshti. Zarathustra nuk kundërshtoi.
– Në një botë pa Zotin nuk ka vlera morale objektive, – vazhdova unë.
– Meqë nuk ka Zot për t’i vendosur ato vlera, nuk domethënë që nuk ka, – replikoi Blushi.
– Po si mund të ketë moral universal kur e mira dhe e keqja kthehen në shije subjektive?
– Në ç’mënyrë?- pyeti Blushi.
– Po ja. Le ta bëjmë kështu bisedën. A je ti kundra diktaturës komuniste? – iu drejtova Blushit.
– Padyshim. E keqja më e madhe që i ka ndodhur Shqipërisë.
– Mbi çfarë bazë e cilëson të keqe?
– Sepse nuk ka qenë e mirë për shqiptarët.
– Por ishte e dobishme për byronë politike.
– Por jo për shumicën.
– Po pse duhet të mendojmë për shumicën?
– Ka të drejtë, – ndërhyri Zarathustra, – Mbinjeriu nuk mendon për shumicën, por për pushtetin e vetes.
– Çfarë mendon për holokaustin?- vazhdova unë.
– Diçka e tmerrshme, – tha Blushi.
– Për kë?
– Për njerëzimin.
– Por jo për nazistët,- i thashë. – Dhe pse ndjesia e shumicës se botës duhet të ketë vlerë me të madhe se ndjesia e nazistëve? Le të marrim një shembull tjetër. A është skllavëria një ide morale më e keqe në krahasim me idenë që të gjithë njerëzit duhet të jenë të lirë?
– Padyshim,- tha Blushi.
– Në një botë pa Zotin njerëzit nuk janë të barabartë, – ia ktheva.
– Pse jo?
– Çfarë i bën ata të barabartë? – pyeta unë.
– Fakti që janë njerëz.
– Po kush e tha që, meqë janë njerëz, duhet të jenë të barabartë?
– Ç’do të thuash?
– T’i trajtosh njerëzit në mënyrë të barabartë nënkupton që ata kanë të njëjtën vlerë. Por këtë nuk mund ta thuash nëse jemi produkt i një seleksionimi natyror. Në doktrinën biblike njerëzit kanë të njëjtën vlerë, sepse janë të gjithë të krijuar në imazhin e Zotit, qofshin mbretër, apo skllevër. Nuk besoj se ka një bazë të arsyeshme për barazinë mes njerëzve jashtë këtij nocioni. Edhe Zarathustra bie dakord me mua këtu. Ja, le të na e thotë vetë. Në një botë pa Zot çfarë e bën skllavërinë jo të mirë?
Të dy po prisnim ndërhyrjen e Zarathustrës.
– Asgjë! – nisi Zarathustra. – E vetmja mundësi për të bërë një vlerësim të ideve morale është nëse ekziston një standard fiks moral dhe, në këtë rast, standardi do të kishte qenë: të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë dhe për këtë ata duhet të jenë të lirë. Por standardi moral nuk ekziston përderisa nuk ka Zot. Dhe për rrjedhojë, s’ka barazi mes njerëzve. Krishterimi është feja me e keqe, sepse ka mbjellë në kulturën europiane nocionin e barazisë mes njerëzve dhe kjo nuk lejon lindjen e Mbinjeriut. Sepse Mbinjeriu nuk vjen dot nëse të gjithë janë të barabartë, sepse nuk del dot mbi njerëzit e tjerë. Ka qytetërime më superiore se ai europian, siç është ai indian për shembull, ku ndarja mes njerëzve është e qartë përmes sistemit të kastave.
Blushi u turbullua edhe më shumë.
– E çfarë argumenti ke ti se e drejta dhe e gabuara janë objektive, apo thjesht i merr të mirëqena meqë presupozon ekzistencën e Zotit? – më pyeti Zarathustra.
– Nga eksperienca,- ia ktheva.
– Nga eksperienca e kujt?
– Nga eksperienca jonë. Ja për shembull, pse ne zakonisht kemi pritshmërinë që të tjerët të veprojnë sipas një kodi sjelljeje sikur të kemi rënë dakord më parë? Ose merr për shembull kur dy njerëz po debatojnë me njëri-tjetrin, ne të gjithë biem dakord se njëri po përpiqet t’i tregojë tjetrit se ai e ka gabim. A është kështu?- iu drejtova Blushit.
– Po, por nuk po kuptoj ku do të dalësh.
– Epo, nuk do të kishte kuptim që kjo të ndodhte mes njerëzve, po qe se nuk do të kishte një lloj presupozimi se çfarë janë e drejta dhe e gabuara; ashtu sikurse nuk do të kishte kuptim të thoshe se një futbollist bëri faull po qe se nuk do kishte marrëveshje rreth rregullave të futbollit. Nga ana tjetër, pse ekziston i njëjti vlerësim për virtytet në çdo kulturë? Për shembull, a njeh ndonjë kulturë që admiron ata që gënjejnë? Pse zemërohemi kur dikush na premton e pastaj nuk i bëhet vonë që nuk e mbajti fjalën? Ja ti vetë, a do të doje të mbaheshe mend si i mirësjellshëm, guximtar dhe bujar, apo si mendjemadh, arrogant dhe tradhtar? A e ke menduar se pse tradhtia, dezertimi në betejë, apo egoizmi nuk janë admiruar kurrë? Pra, që ta përmbyll, ky vlerësim i virtyteve dhe pritshmëria që njerëzit kanë ndaj njëri-tjetrit që të veprojnë sipas një kodi sjelljeje, tregon për një realitet transhendent vlerash morale.
– Nuk e mohoj që mund të ketë një realitet të tillë të vlerave morale, por nuk duhet Zoti për ta justifikuar këtë realitet, – kundërshtoi Blushi.
– Nuk ka aspak realitet transhendent vlerash, – tha prerë Zarathustra. – Vendimet që ti i quan morale bazohen vetëm në instinktet tona, – dhe deshi ta mbyllte këtë temë.
– Morali është diçka përtej instinkteve, – këmbëngula unë. – Supozojmë se ne do dëgjonim dikë që po thërret për ndihmë në det. Po të ndodhte kjo, secili nga ne do të përjetonte dy shtysa instinktive: ta ndihmojë personin, apo t’i shmanget rrezikut për veten. Çfarë është ajo gjë që do të na bënte të vendosnim të shkonim për ta ndihmuar? Ajo gjë nuk mund të jetë njëri nga instinktet. Është një gjë e tretë që na thotë të ndjekim shtysën për ta ndihmuar njeriun në rrezik e ta ndrydhim shtysën tjetër që na shtyn për t’iu larguar rrezikut. E ky është ligji moral.
Blushi dukej i dyzuar. Nuk po më jepte të drejtë, por as ajo që propozonte Zarathustra nuk po e bindte.
– Një standart moral objektiv mund të ketë, por nuk buron nga Zoti,- këmbënguli Blushi.
– Është rrugë pa krye ajo, – i tha Zarathustra Blushit. – Më mirë të vazhdojmë të përshkruajmë të mirat e botës pa Zotin.
Blushi dukej se nuk kishte dëshirë ta linte pa mbaruar linjën e mendimin që kishim nisur.
– Në rregull, i thashë. Le ta zëmë se ke të drejtë. A e konsideron të gabuar t’i marrësh dikujt me forcë atë që i përket atij?
– Padyshim, – tha Blushi.
– Mbi çfarë baze?
– Sepse nuk është në të mirën e tij. Domethënë, e lëndon atë person.
– Çfarë e bën lëndimin e të tjerëve të jetë objektivisht diçka e gabuar? Kush apo çfarë e ndalon të lëndosh të tjerët? Përse nuk është e gabuar, për shembull, kur një kafshë lëndon një kafshë tjetër, por është e gabuar kur një njeri lëndon një njeri tjetër?
– Sepse njeriu nuk është kafshë.
– Po çfarë ka njeriu më shumë se kafshët?
– Ka lirinë e zgjedhjes.
– Nga e dimë nëse kemi lirinë e zgjedhjes? Liria do të kishte kuptim vetëm nëse jemi krijuar me këtë kapacitet por s’ka kuptim nëse jemi fryt i një reaksioni kimik të pakontrolluar.
– Të thashë që është një qorrsokak pa krye të ecësh në atë logjikë, – i ndërhyri përsëri Zarathustra Blushit. – Prandaj, logjika ime është më e përshtatshmja. Meqë nuk ka Zot krijues që t’u japë vlerën njerëzve në mënyrë të barabartë, dhe asnjë standard moral se si duhet të sillemi me njëri-tjetrin, do të thotë që njeriu nuk është më i denjë se kafsha në mënyrë objektive dhe nuk ka një kod moral standard sipas të cilit duhet të sillet. Por meqë njeriu ndodh që të jetë më i afti dhe më i zgjuari, drejt rrugës së tij për t’u bërë Mbinjeri ai duhet të bëjë çdo gjë në funksion të kënaqësisë dhe pushtetit personal, duke nënshtruar jo vetëm kafshët, por edhe qenie të tjera njerëzore.
– Blushi nuk donte të dorëzohej.
– Evolucioni i ka pajisur njerëzit me veti morale,- tha ai.
Zarathustra nuk besonte tek teoria e Darvinit, ndaj nuk e pa të arsyeshme të vazhdonte.
– Po zëvendëson Perëndinë me evolucionin si themelin për moralin? – pyeta unë. -A mundet që një gjë joetike dhe jopersonale siç është procesi evolucionar të jetë burim i moralit? A nuk duket e pagjasë që nga një proces i verbër evolucionar të kishte rezultuar pikërisht ai soj krijese [siç është njeriu] që i korrespondon botës abstrakte ekzistuese të vlerave morale? Përderisa evolucioni, sipas përkufizimit, është i verbër dhe një rastësi e padrejtuar nga ndokush, si mund të prodhojë ai një moral kuptimplotë? Rastësitë sjellin rastësi; ndaj duhet të kërkojmë gjetiu për burimin e moralit objektiv.
– Sa herë duhet ta themi, – u hodh me padurim Zarathustra. – Shpjegimi më i mirë për detyrimet morale do të ishte që ato rrjedhin nga një Dhënës Moral Personal, i cili na ngarkon me detyrën të sillemi në një mënyrë morale. Por Ai vdiq, dhe tani na ka ngelur vetëm detyra që këtë lajm t’ia themi gjithë botës.
– Mendoj se Sartri kishte shumë të drejtë, – vazhdova unë, – kur tha: “Është shumë e dhimbshme që Perëndia nuk ekziston, sepse të tëra mundësitë e gjetjes së vlerave në një parajsë idesh, zhduken bashkë me Të.” Edhe një autor tjetër ka pasur logjikë të pastër kur tha: “E ashtuquajtura vdekje e Perëndisë del të ketë qenë jo thjesht funerali i Tij, por duket se ka shkaktuar edhe eliminimin tërësor të çfarëdo . . . sistemi ligjor apo etik koherent.” Më këtë pajtohet edhe shkrimtari më i mirë i të gjitha kohërave.
– Cili na qenka? – pyeti Blushi.
– Dostojevski, – thashë unë.
– Besoj e ke fjalën për: “Nëse Perëndia nuk ekziston, gjithçka është e lejueshme,” -tha Blushi.
– Kërkon kurajo dhe integritet intelektual për ta pranuar haptazi se në të vërtetë është absurde të mbrosh moralin objektiv në një univers pa Zot, – thumboi Zarathustra.
– Po më akuzon për mungesë integriteti?!- iu kthye Blushi.
Zarathustra nuk foli. Unë vendosa të ndërhyj:
– Unë mendoj se po bën një përpjekje të sinqertë të gjesh harmonizim, por në fund nuk do ta gjesh dhe, duke besuar në integritetin tënd intelektual, do të vish në të njëjtin përfundim si Zarathustra.
Për pak kohë u krijua një heshtje mbytëse.
– Të dola borxhit, – i thashë Blushit.
– Për çfarë? – tha ai sikur të ishte zgjuar nga një dremitje.
– Të paralajmërova që nuk do ta gjeje dot dakordësinë me Zarathustrën.
– Por nuk mund të jetë ashtu siç thotë ai. Duhet të ketë një rrugë të tretë.
– Të jem i sinqertë, nuk mendoj se ka shpjegim tjetër. Nëse Zoti nuk ekziston, Zarathustra ka të drejtë.
– Paska qenë e gjitha një inskenim që t’i japësh vetes të drejtë, tha Blushi.
– Inskenim? Aspak. Të sugjerova ta ftonim që ti të shihje ateizmin në konkluzionin e vet logjik dhe të ndihmonte bisedën tonë në drejtimin e duhur.
Blushi nuk foli. Zarathustra lajmëroi që duhet të largohej duke e konsideruar të përmbushur misionin e tij.
– Kur biseda shkon kështu, unë duhet të iki pa ardhur nata,- tha Zarathustra. Profetët nuk kuptohen kur mes njerëzve pllakos errësira.
Këtë e hodhi si thikë kundër nesh, por nuk kishte mbaruar.
– Ky vend dhe ky popull nuk është ende gati për këto rrasa. Duket se lajmi i vdekjes së Zotit nuk është përhapur aq shumë sa kisha menduar. Dishepujt e mi nuk e kanë bërë mirë punën e tyre. Paramendova se kishim përparuar përmes komunizmit, por nuk qenka e vërtetë. Në Perëndim kemi përdorur strategji tjetër dhe na ka dhënë më shumë fryte. Nuk bëhet me dhunë; duhet punë bindëse. Ashtu ecet më ngadalë, por rezultati është më i sigurt.
Këto tha Zarathustra, mori rrasat, bukën dhe verën, i futi në çantë, dhe u ngrit të ikte. Minutat që vazhduan ishin të sikletshme.
– Takimet tona kanë qenë disi të lodhshme. – theu heshtjen Blushi. – Le të marrim pushim për ca kohë. Përveç kësaj, kam një projekt shkrimi dhe dua të përparoj. Por të premtoj që do të takohemi sërish.
– Është ide e mirë, – thashë.
Ndryshe nga Zarathustra, që nuk na e dha dorën kur iku dhe as nuk ofroi të paguante, Blushi i bëri të dyja, megjithëse unë insistova se ishte radha ime të paguaja.
Ishte e qartë që Blushi nuk ishte i shkollës së Zarathustrës.
Ishte tepër njerëzor.
