Filozofia dhe Mendimi i Krishterë: Platoni dhe Aristoteli

0
5

Intervistoi : Kaon Serjani

Serjani : Nxënësi më i talentuar i Sokratit ishte padyshim Platoni, në lidhje me të cilin filozofi dhe matematikani i shekullit të njëzetë, Alfred North Uajt’hed tha me vend, dhe do ta lexoj: “Cilësimi i përgjithshëm më i sigurt i traditës filozofike europiane është që ajo konsiston në një seri shënimesh mbi Platonin.” A mendoni që ky është një vlerësim i saktë?

Dr. Groothuis : Megjithëse është i bukur dhe që mbahet mend, mendoj se është i drejtë në atë që Platoni ishte një filozof sistematik. Ai u mor me të gjitha çështjet e mëdha në metafizikë, epistemologji, etikë, estetikë dhe të tjera, dhe na ka lënë një vepër voluminoze. Dhe ai ngre pyetjet e mëdha se cila është marrëdhënia mes materies dhe frymës, a kemi shpirt, si ta kultivosh jetën e mirë individualisht dhe në Polis, në tërësinë sociale më të madhe. Pra, mendoj se në një mënyrë apo në një tjetër, Platoni duhet ta informojë mënyrën si mendojmë në lidhje me pyetjet filozofike. Ne mund të mos i referohemi patjetër atij, por edhe mundemi. Si për shembull, nëse po flasim për botën jomateriale të ideve, diçka që ekziston përtej materies, atëherë po flasim për diçka që Platoni e artikuloi gjerë e gjatë në shkrimet e tij. Ose nëse flasim për si të organizojmë një shoqëri, ndoshta do t’iu referoheshim disa ideve të Platonit në “Republika” ose të paktën do ta kishim diku në sfond.

Serjani : Kur bie fjala për objektet jomateriale, një nga konceptet më të mirënjohur të Platonit është Teoria e Formave, e njohur edhe si Teoria e Ideve. A mund të na shpjegoni se çfarë është kjo teori dhe si krahasohet me botëkuptimin e krishterë?

Dr. Groothuis : Kjo është një pyetje e madhe. Platoni besonte se realiteti ishte më shumë sesa natyra, ajo që mund të shohim, prekim dhe shijojmë. Dhe ai po përpiqej të shpjegonte rendin në natyrë dhe besonte se ka një rend në natyrë sepse natyra është e themeluar në diçka përtej asaj, në diçka të mbinatyrshme. Pra, arsyeja që ka gjëra përcaktuese si qeniet njerëzore, dhe pemët dhe sendet, është se ato janë tipe të një forme origjinale, ta themi, pra format janë pak a shumë struktura e gjërave që shfaqen në botën materiale dhe forma themelore, – dhe këto forma janë jomateriale dhe të përjetshme dhe të pandryshueshme – forma themelore është forma e së mirës. Pra Platoni besonte se mirësia nuk ishte relative dhe e kushtëzuar nga pikëpamjet e individëve apo të shoqërisë, që kishte një sferë absolute, një sferë të pandryshueshme formash dhe ne e gjejmë njohurinë jo me anë të kërkimeve empirike apo duke konsultuar shqisat – kjo mund të na japë vetëm opinion, mendonte ai, por duke reflektuar në mënyrë racionale mbi idetë. Tani të krishterët bien dakord që bota përbëhet nga më shumë sesa natyra. Ekziston një dimension i mbinatyrshëm. Ne si të krishterë patjetër shohim Perëndinë në qendër të kësaj bote të mbinatyrshme, Perëndinë Triun që vepron, që krijoi botën dhe ndërhyn në botë për të treguar Veten. Platoni nuk besonte në krijimin nga asgjëja. Ai foli për Perëndinë, por nuk kishte një të kuptuar të qartë të marrëdhënies mes formës së të mirës dhe Perëndisë, kurse në krishtërim ne e kuptojmë që Perëndia është burimi personal i gjithçkaje që është e mirë; ajo është në karakterin e Tij të pandryshueshëm, dhe Platoni nuk kishte një doktrinë të mirësisë së botës së krijuar – një Platonist dëshiron t’i arratiset botës dhe të kthehet në sferën frymërore të formave. Trupi sipas Platonit dhe Platonistëve është si një burg dhe biblikisht, nëse shikon Psalmin 139 dhe shikon edhe Zanafillën 1, Perëndia na krijoi me trupa. Ai fryu Frymën e Tij në pluhurin te Zanafilla 2 dhe qenia e parë njerëzore erdhi në ekzistencë. Krishti Vetë, patjetër, mori natyrë njerëzore. “Në fillim ishte Fjala dhe Fjala ishte me Perëndinë dhe fjala ishte Perëndi… dhe Fjala u bë mish dhe banoi ndër ne…dhe na e bëri Atin të njohur” kjo është te Gjoni kapitulli 1. Pra kemi njëfarë mbivendosje midis Platonizmit dhe pikëpamjes së krishterë. Në fakt, në Pensees (Mendime) nga Blez Paskal, ai ka një shënim për veten që thotë, “përdor Platonin që t’i lëvizësh njerëzit drejt Krishtit” – thjesht një fjali shumë e vogël dhe unë e përmblodha, nuk e citova fjalë për fjalë. Por mund ta kuptosh se çfarë do të thotë, sepse nëse dikush është materialist ai apo ajo mendon që natyra është gjithçka që ekziston dhe nuk ka mbinatyrë, nuk ka botë përtej botës që mund të dallohet në mënyrë empirike, atëherë ata nuk mund ta marrin Krishtin për Perëndinë e mishëruar, sepse nuk besojnë se ka një Perëndi mbinatyror. Nuk ka Perëndi fare. Prandaj e kuptoj se si aspekte të Platonizmit mund të jenë një lloj ure për në krishtërim. Dhe kur shikon dikë si Shën Agustini, Agustini ishte në një farë mënyre Platonist, apo Neo-Platonist, por ai kishte një konsideratë më të lartë, qartësisht, për universin material, dhe ai besonte se Perëndia ishte themeli i gjithçkaje që është e mirë dhe e vërtetë dhe me rradhë, dhe ai besonte në një zbulesë, zbulesën propozicionale në Bibël. Ajo që ai përpiqet të bëjë është të qëmtojë gjërat e mira, gjërat e vërteta nga Platonizmi dhe Neo-Platonizmi, por të ruajë një botëkuptim biblik në qendër të tij. Dhe mund të diskutojmë sa ia arriti. Mendoj se në përgjithësi bëri një punë të mirë. Për shembull, ai tha që format për të cilat foli Platoni ishin në të vërtetë mendime në mendjen e Perëndisë. Pra Perëndia është arketipi themelor për gjithçka që vjen në ekzistencë – mendja e Tij dhe pastaj Ai e aktualizon atë përmes vullnetit të Tij. Dhe një nga problemet me Platonizmin është që nuk ka një marrëdhënie të qartë mes formave dhe mënyrës si shprehen në botën materiale. Por në krishtërim ka, sepse Perëndia e di saktësisht se çfarë do të krijojë përpara se ta krijojë atë dhe pastaj e sjell në ekzistencë – krijimi nga asgjëja. Dhe si qenie personale, si qenie marrëdhëniore, Ai vazhdon të ndërveprojë me botën duke dërguar profetë, duke frymëzuar Shkrimin e Shenjtë dhe duke koordinuar ngjarjet botërore për të shkaktuar rezultatin e dëshiruar. 

Serjani : Përgjatë historisë së filozofisë, filozofët skeptikë si Fridrih Niçe, kanë fajësuar Sokratin dhe Platonin se kanë përgatitur rrugën për krishtërimin. A mendoni se Niçja kishte të drejtë? Dhe nëse po, në çfarë kuptimi mendoni se e përgatitën rrugën për besimin e krishterë?

Dr. Groothuis : Epo, siç e përmenda, ka mbivendosje midis botëkuptimit të përgjithshëm të krishterë dhe botëkuptimit platonik, megjithëse ka dallime të stërmëdha, siç e përmenda. Por Sokrati mund të lexohet si monoteist. Ai foli për perënditë në shumës, por dukej se ishte i përkushtuar ndaj një Perëndie suprem dhe kjo është patjetër e pajtueshme me të kuptuarit e Dhiatës së Vjetër dhe asaj të Re – që ka një Perëndi, një Krijues dhe Zot të gjithësisë. Sokrati ishte i pasionuar për të gjetur të vërtetën, të vërtetën objektive, përmes arsyes kurse Niçja nuk shqetësohej edhe aq për këtë, nuk dukej se shqetësohej. Ai mendonte se gjërat ishin të reduktueshme në këndvështrime relative, subjektive dhe në filozofinë e tij ai duket se thotë, nëse e vërteta nuk përshtatet me vullnetin tim për pushtet dhe rëndësi, atëherë nuk dua t’ia di për të vërtetën. Prandaj mendoj se mund ta ketë drejt që në njëfarë mënyre Sokrati dhe Platoni ndihmuan në ndërtimin e një ure drejt disa ideve të krishtërimit, dhe patjetër, ai është urryesi më i madh i krishtërimit. Ai mendon se krishtërimi është anti-natyror, për shembull. Tani, mund të thuash deri diku që Platonizmi është anti-natyror, sepse sipas tij duhet ta lësh trupin që të arrish në një nivel frymëror, por në krishtërim trupi çmohet shumë, siç e përmenda, sepse Perëndia krijoi universin dhe tha që ishte i mirë, krijoi qeniet njerëzore, tha që ishin shumë të mirë dhe ne jemi krijuar në imazhin dhe ngjashmërinë e Perëndisë. Krishti erdhi si qenie njerëzore, kështu që, ndërsa krishtërimi patjetër mëson që ka një sferë mbinatyrore, që Perëndia është frymë i pafundëm personal, që vepron në botë, ai nuk e përçmon aspak botën materiale. Në fakt, në fund te Zbulesa 21 dhe 22 shohim një Qiell të Ri dhe një Tokë të Re, që nuk është pa trupa, por e mbushur me qenie njerëzore të ringjallura. 

Serjani : Dua të bëj një pyetje tjetër për lidhjen mes Platonizmit dhe Krishtërimit. A nuk janë platonizuar së tepërmi mësimet e krishtera në disa momente në historinë e kishës? Le të shohim teologjinë monastike për shembull. Ashtu si Platoni, edhe monastikët duket se e kanë menduar trupin si të keq dhe frymën si të mirë. Nëse është kështu, a nuk duhet ta shmangim studimin e Platonizmit si të krishterë?

Dr. Groothuis : Edhe nëse Platonizmi e ka korruptuar krishtërimin në ndonjë aspekt, ende do të ishte mirë të studiohej Platoni, për të parë ndryshimin midis mendimit të tij dhe mendimit biblik. Nuk do të thosha që Platoni na jep ndonjë gjë që mungon në botëkuptimin biblik; mendoj që disa aspekte të Platonizmit janë të përputhshme me krishtërimin dhe Platoni ngre disa argumente që ne mund t’i përdorim në Apologjetikë ndoshta, ngaqë kanë të bëjnë me sferën jomateriale, e me rradhë. Pra, po, beteja do të jetë gjithmonë të ruajmë teologjinë dhe botëkuptimin e qartë të krishterë ndërsa si të krishterë ndërveprojmë me Aristotelin, Platonin, Dekartin dhe këdo tjetër. Çdo herë që të krishterët nuk e nderojnë siç duhet vlerën e trupit, ose e shohin jetën e përtejme si krejtësisht pa trup, pa vend për një trup të ringjallur, kemi një ardhje te Platonizmi në njëfarë mënyre, dhe kjo është sigurisht e gabuar, por ne duhet të jemi në gjendje të shoshitim çfarë është e mirë e çfarë jo në këto filozofi dhe pastaj siç e tha Xhejms Orr të sjellim pjesët e shpërndara të së vërtetës në atë botëkuptim atje ku e kanë vendin, në botëkuptimin e krishterë. 

Serjani : Tani nxënësi më i mirë i Platonit ishte patjetër Aristoteli, dhe ai ndërmori detyrën e bërjes së filozofisë në Athinë. Megjithatë, në shkrimet e tij ne gjejmë që edhe epistemologjia, edhe metafizika e tij ishin shumë ndryshe nga ato të mësuesit të tij. Mund të na shpjegoni dallimin mes të dyve?

Dr. Groothuis : Mund ta shpjegoj pak. Platoni mendonte që njohuria vinte përmes shqyrtimit të brendshëm, si ta themi, vinte përmes reflektimit mbi shpirtin tonë, dhe bota materiale nuk ishte e besueshme për të fituar njohuri; gjithçka që mund të merrje ishte opinion. Kurse Aristoteli e mori shumë më seriozisht botën natyrore. Ai ishte studiues i natyrës, një lloj biologu i hershëm, dhe ai mendonte se njohuria jonë vinte përmes shqisave. Ne nuk kemi ndonjë njohuri për shkak se kemi shpirt. Nuk ka ide të brendshme që i kemi thjesht ngaqë jemi njerëzorë. Të gjitha idetë që kemi, të gjithë njohurinë që kemi, vjen nga bota e shqisave. Dhe ai preokupohej shumë të kuptonte natyrën e botës fizike. Aristoteli gjithashtu besonte se gjithçka kishte një telos, një qëllim. Ai punoi me idenë e potencialit dhe aktualitetit. Pra gjëra, si – dhe një shembull i qartë do të ishte një lende lisi – kanë potencialin të mbillen dhe të bëhen pemë lisi. Pra kanë një telos, një drejtim dhe qëllim në vetvete dhe në fakt qeniet njerëzore kanë esencë dhe kanë një qëllim në botë. Aristoteli tha që ne jemi qenie të arsyeshme, kafsha e arsyeshme dhe jemi kafshë politike. Pra, për të qenë të arsyeshëm duhet ta përdorim arsyen me urtësi për të kaluar mirë me njerëzit e tjerë në Polis. Aristoteli ishte më shumë një filozof i kësaj bote sesa Platoni. 

Serjani : Dr. Groothuis, çfarë donte të thoshte Aristoteli kur shkroi “Të gjithë njerëzit nga natyra dëshirojnë të dinë”?

Dr. Groothuis : Po, kjo është fjalia e parë e librit të tij, “Metafizika”. Dhe ai e kupton që njerëzit kanë një dëshirë për ta kuptuar botën. Mendoj se kjo shkon përtej thjesht funksionales – si të gjej ushqim të mjaftueshëm, ose si të kem një familje, por, cili është kuptimi i gjërave, a ka një qëllim jeta. Ne dëshirojmë t’i dimë këto gjëra, cilët jemi, cila është shoqëria e mirë. Tani patjetër, ne do të shtonim, duke patur parasysh pikëpamjen e krishterë për Rënien dhe egoizmin njerëzor që ne kemi edhe prirjen ta shtypim të vërtetën në padrejtësi, siç e thotë Pali. Por në momentet tona më të mira, ne dëshirojmë të dimë si është bota dhe duam të veprojmë në përputhje me mënyrën si është bota dhe kjo kërkon disa virtyte. Nuk të vjen menjëherë. Dhe Aristoteli ishte një studiues i gjendjes njerëzore, studiues i shoqërisë, prandaj në librin tim, “Filozofia në shtatë fjali” unë e marr atë si një nga fjalitë për të reflektuar, sepse mendoj se është e vërtetë, megjithëse pak e anshme, sepse Aristoteli nuk e kishte Shkrimin që t’i tregonte për natyrën e rënë të qenieve njerëzore. Megjithëse ai ishte i rënë dhe çdo njeri që ai njihte ishte i rënë, por mund të thuash “në momentet tona më të mira ne vërtet dëshirojmë të dimë” dhe nëse dëshirojmë, atëherë ka disa disiplina, disa veprimtari, që janë të nevojshme për të kërkuar të vërtetat më të rëndësishme. 

Përktheu: Blerta Myrteza