Besueshmëria e Dhiatës së Vjetër: Intervistë me Dr. Richard Hess

0
29

Intervistoi Kaon Serjani

Richard Hess është profesor i dalluar i Dhjatës së Re dhe gjuhëve semite në seminarin e Denverit, ku ka shërbyer për më se 20 vjet. Studimet universitare i ka kryer në Kolegjin e Wheaton. Ka marrë një master teologjik nga Trinity Evangelical Divinity School. Më pas, ka marrë gradën PhD prej Hebrew Union College. Ka redaktuar një seri librash për kërkime biblike dhe për Denver Journal. 

Dr. Hess ka botuar kërkime dhe ese të famshme, si edhe libra ku përfshihen edhe komentarë për libra të ndryshëm të Dhjatës së Vjetër, hyrje për pjesën historike, teologjike dhe kritike. 

Ai është anëtar i komisionit për përkthimin e Biblës në Versionin e Ri Ndërkombëtar.

Serjani: Dr. Hess, faleminderit që keni ndarë kohë mënjanë sot për publikun tonë në Shqipëri. I kam kërkuar Dr. Hess-it që ta përqendrojmë bisedën tonë në disa prej kundërshtive ndaj Dhjatës së Vjetër që sjellin kritikët. Duke pasur këtë synim parasysh, pyetjet e mia do të ishin qëllimtazi të përzgjedhura. Para se të merremi me disa prej kundërshtive, dua t’ia nis me këtë pyetje, Bibla duket se është i vetmi libër që pohon se të gjithë njerëzit, burra e gra, janë krijuar të barabartë në shëmbëlltyrën e Perëndisë. A mund të shpjegoni se ç’do të thotë kjo dhe pse është e rëndësishme ta dimë?

Dr. Hess: Kjo është një ide shumë e veçantë në botën e lashtë, ku disa mbretër e konsideronin veten shëmbëlltyra e Perëndisë, por askund nuk gjendej ideja se të gjithë ishin krijuar në shëmbëlltyrën e Perëndisë apo bartnin shëmbëlltyrën e Tij. Ka pasur shumë diskutime se çfarë do të thotë e çfarë nënkupton shëmbëlltyra e Perëndisë, ku disa nënkuptime kanë të bëjnë shumë me teologjinë. Por, nëse i kthehemi shfaqjes së parë të saj te Zanafilla 1, shohim se është e lidhur sigurisht me krijimin e mashkullit dhe femrës dhe se në shëmbëlltyrën e Perëndisë ka një lidhje të natyrshme me qeniet e tjera njerëzore, sepse të gjithë jemi krijuar në atë shëmbëlltyrë. Por, duke qenë se bëhet fjalë për shëmbëlltyrën e Perëndisë, ajo është edhe tipar dallues prej pjesës tjetër të krijimit, pasi jeta shtazore e bimore është gjithashtu e krijuar, por jo në shëmbëlltyrën e Perëndisë. Nëse përpiqemi të kuptojmë çfarë do të thotë shëmbëlltyra e Perëndisë, ajo lidhet sigurisht me Zanafillën 1:26-28, në kuptimin e pushtetit mbi botën, jo detyrimisht për ta shkatërruar atë, por, siç na tregon kapitulli 2, për të punuar dheun e për të krijuar jetë prej tij, për t’i dhënë asaj jete vlerë, si jetë e krijuar tashmë prej Perëndisë. Në njëfarë mënyrë, bëhet fjalë për të çuar në maksimum potencialin jetëdhënës të kopshtit e të kafshëve, gjë që njeriu e bën së pari duke u dhënë emra kafshëve në kapitullin 2 për të dalluar kështu se çfarë qëllimi e funksioni kanë ato.

Por, një prej aspekteve ngazëlluese të shëmbëlltyrës së Perëndisë është se të gjithë jemi krijuar sipas asaj shëmbëlltyre. Të gjithë e kemi aftësinë, në njëfarë kuptimi, të lidhemi me Perëndinë, pavarësisht kush jemi apo nga vijmë. Për pasojë, meshkuj e femra, çdo komb e çdo popull, fis e gjuhë, të gjithë kemi të njëjtën zanafillë e, për pasojë, jemi të barabartë në mundësinë tonë për të njohur Perëndinë. Prandaj, duhet edhe ta trajtojmë njëri-tjetrin në këtë mënyrë.

Serjani : Do të nis prej një prej këtyre kundërshtive tani. Një prej ideve të habitshme në faqet e para të Zanafillës është pjesa ku thuhet se, pas gjashtë ditësh krijimi, në ditën e shtatë Perëndia pushoi. A do të thotë kjo se Perëndia lodhet fizikisht?

Dr. Hess: Kjo është pyetje e mirë. Tregimi i parë i krijimit nis te Zanafilla 1:1 dhe vijon deri te vargu 4, ose të paktën deri te vargu 4 i kapitullit të dytë. Në atë tregim të krijimit, ne kemi një sërë temash madhore, të tilla si: krijimi i jetës, Perëndia krijon jetë të gjithfarëllojshme, pastaj edhe krijimi i njerëzimit në shëmbëlltyrën e Perëndisë, siç edhe folëm. Por, sigurisht, një prej temave madhore teksa vërejmë tregimin e krijimit nga dita 1, dita 2, dita 3 e deri tek dita 7 është se bëhet fjalë për rrjedhë të pandalshme në të cilën unë besoj se Perëndia po krijonte në mënyrë të arsyeshme ditë pas dite, si edhe duke përparuar drejt ditës 7. Na thuhet se, në ditën e shtatë, Perëndia bëri “shabat”, ndaloi ose pushoi, e ndërpreu punën. Kjo jo sepse u lodh, sepse kjo nuk thuhet gjëkundi, por sepse atë ditë e ka ndarë mënjanë, e ka shenjtëruar, bekuar e veçuar. Në njëfarë mënyre, në ato shtatë ditë të krijimit, në atë ditë të shtatë, krijimi arrin kulmin, pikën kulmore pikërisht në atë pushim. Perëndia nuk pati nevojë për pushim, por krijoi pushim në krijim në mënyrë që i gjithë krijimi në planin e Tij ideal të njihte pushimin dhe se i gjithë rendi i krijimit dhe historisë do të ecte drejt pushimit që Ai do të siguronte. Këtë e shohim edhe në Bibël, te Hebrenjve kapitulli 2 dhe 4, si dhe te Zbulesa, ku flitet për pushimin ku ne hyjmë.

Serjani : Ka pasur edhe kritika të tjera ndaj historisë së krijimit. Për shembull, njëra prej këtyre kritikave pretendon se ndoshta Perëndia dështoi me Adamin dhe Evën. Pse nuk qe në gjendje Ai t’i krijonte ata në mënyrë të tillë që të mos rebeloheshin kundër Tij?

Dr. Hess: Po, është pyetje e mirë dhe, sigurisht, Perëndia mund të bëjë gjithçka dhe mund të kishte krijuar njerëz që do t’i bindeshin. Por nuk ishte dëshira e Tij që ata të ishin të detyruar t’i bindeshin Atij. Përkundrazi, Ai krijoi njerëzit dhe u dha këtë dhuratë të mrekullueshme që është pjesë e shëmbëlltyrës së Perëndisë: dhuratën ta zgjidhnin Perëndinë ose jo. Fakti se mund ta zgjidhnin Perëndinë do të thoshte se kishin edhe mundësinë të mos e zgjidhnin. Në kapitullin 3 të Zanafillës, shohim për herë të parë këtë shembull, aq i rëndësishëm në historinë e besimit të krishterë dhe doktrinën se njerëzimi, burri dhe gruaja, nuk zgjodhi Perëndinë, por zgjodhi të shkonte në drejtim tjetër, gjë që mori me vete edhe gjithë njerëzimin. A mund të kishte krijuar Ai njerëz që do të zgjidhnin Perëndinë e t’i thoshin “po” gjithmonë? Mundej. Por atëherë nuk do të kishin qenë njerëz sipas shëmbëlltyrës së Perëndisë, njerëz që kanë zë, që mund të thonë “po”, por edhe “jo”.

Serjani : Një tjetër histori e diskutueshme nga Dhjata e Vjetër ka të bëjë me përmbytjen, në kohën e Noeut. Pyetja ime është: a ishte ajo përmbytje botërore apo lokale? Me fjalë të tjera, a vdiqën të gjitha qeniet njerëzore dhe kafshët në tokë, përveç familjes së Noeut?

Dr. Hess: Edhe kjo është pyetje e mirë. Do të doja shumë ta dija përgjigjen e plotë, sepse as për këtë nuk na është treguar plotësisht. E sigurt është se përshtypja që na jepet te Zanafilla 6 deri 9 është se çdo krijesë vdiq, përveç atyre në arkë. Vetëm ata mbijetuan: kafshët e tokës, zogjtë dhe njerëzit në familjen e Noeut. Por ka mundësi që, sipas mënyrës sime të të menduarit dhe duke marrë parasysh gjuhën që vërehet në tekst, se mund të ketë qenë edhe përmbytje lokale por me ndikim botëror për racën njerëzore dhe kafshët. Kjo do të thotë se Perëndia krijoi diçka brenda ditës e që u shtri në të gjithë tokën. Nuk e di kur ka ndodhur. Nuk e di sa pas në kohë duhet të kthehemi, por besoj se ka pasur ndikim botëror sa i përket njerëzimit dhe, me shumë gjasa, kafshëve që hipën në arkë. 

Serjani : Le të merremi tani me detajet e asaj historie. A mund t’i nxinte gjithë kafshët e përshkruara aty një arkë e bërë prej njerëzve?

Dr. Hess: Kjo është pyetje interesante. Mendoj se shumë njerëz që dinë shumë më tepër se unë sa u përket kafshëve e që mund të japin përgjigje më të mirë. Unë supozoj se Perëndia krijoi një arkë që t’i nxinte të gjithë kafshët që i kishte thënë Noeut të merrte e që i udhëhoqi drejt arkës. Përtej kësaj, nuk kam një përgjigje më të fortë. 

Serjani : Çfarë mund të themi për ngjarjet e mrekullueshme në Pentateuk? Si mund t’i kuptojmë ato? Ngjarje si ndarja e detit, rrjedhja e ujit prej shkëmbit apo rënia e ushqimit prej qiellit… A janë ato literale apo figurative?  

Dr. Hess: Po, kjo është pyetje e mirë. Ka të bëjë me si e kuptonin teksti dhe autorët e tij atë që përshkruanin dhe, për pasojë, është e rëndësishme të kuptojmë se hebraishtja ka një stil shumë të qartë gjuhësor e sintaksor sipas të cilit përshkruan ngjarjet që po ndodhin. Këtë e bën, mendoj, te librat e Mbretërve, Ezra dhe Nehemia, ku ngjarjet shihen prej pothuajse çdo studiuesi si të portretizuara qëllimtaz si historike, siç kanë ndodhur vërtet. Kështu, po të kishe një makinë kohe e të ktheheshe pas në kohë, do të mund të shihje diçka të ngjashme me atë që po përshkruhet, jo një simbol, alegori a metaforë, por diçka të ngjashme. Sigurisht mund të ketë implikime përtej ngjarjes, por vetë ngjarja do të kishte ndodhur vërtet në histori e hapësirë. Interesant është fakti se hebraishtja e Pentateukut nuk ndryshon kur përshkruan ngjarjet. Ajo i përshkruan ato me të njëjtën sintaksë, të njëjtën gramatikë e të njëjtën lloj shprehie, dhe nuk sugjeron që kjo të jetë në mënyrë simbolike a metaforike. Në vende të tjera, do të shihni se vepron në mënyrë të tillë, si për shembull te vizioni i famshëm i kockave të thata tek Ezekieli 37. Në një pikë thotë se këto kocka ishin Izraeli. Këtu e kuptoni se bëhet fjalë për një simbol të Izraelit. Nuk është një ngjarje e vërtetë në histori, ku kockat të jenë mbledhur e prej tyre të jetë rritur mish e pastaj të jenë çuar në këmbë si ushtri. Por kjo nuk ndodh në Pentateuk. Aty paraqiten gjithfarë ngjarjesh të tjera dhe nuk ndalon historia me fundin e Dhjatës së Vjetër. Kështu, nëse dikush dëshiron të besojë se ato ngjarje kanë qene thjesht simbolike a metaforike, nuk ka qenë ky synimi pse u shkruan. Njerëzit mund të besojnë ç’të duan, por nuk është kjo çfarë sugjeron shkrimi Dhjatës së Vjetër kur shohim gjuhën hebraike.

Serjani : Në librin e Jozueut flitet për një ngjarje të mrekullueshme, ku thuhet se dielli ndaloi. Duke ditur ligjet fizike të natyrës që njohim sot, a nuk do të ishte katastrofike për jetën njerëzore mbi tokë nëse kjo do të ndodhte vërtet?

Dr. Hess: Epo, edhe mund të ketë qenë. Nuk jam astrofizikan, kështu që nuk e di. Por, nëse kthehemi dhe shohim tekstin e Jozueut 10:12-13-14, është interesante, sepse fjala që përdoret aty në fakt regjistrohet tri herë: një herë në një poemë, një herë nga rrëfyesi i librit të Jozueut, dhe një herë regjistrohet apo citohet prej një libri që quhet libri i Joshuerit, të cilin nuk e dimë me saktësi çfarë është. Nuk e kemi atë libër, por, te poema dhe tek teksti për të cilin po flasim, thuhet dielli e pastaj përdoret fola “damam/dom”, që do të thotë “heshti”. Kështu përkthehet normalisht. Por njerëzit e kanë kuptuar sikur mund edhe të ketë qenë një lloj eklipsi apo diçka tjetër e këtij lloji. Mendoj se mund të kemi interpretim edhe më të gjerë të paktën për sa i përket poemës fillestare, por pastaj, gjatë tregimit, autori që po shkruan vijon duke përshkruar se ai (dielli) “amad”, pra ndaloi dhe nuk perëndoi një ditë të tërë. Kështu, kuptohet se bëhet fjalë për një zgjatje të ditës në njëfarë mënyre. Mendoj se ky është kuptimi më i qartë i këtyrë pjesëve të ndryshme për sa i përket se si mund të përputheshin me njëra-tjetrën. Gjithashtu, sigurisht edhe heshtja e diellit mund ta bëjë këtë. Se si funksionon, nuk e di, sepse nuk jam as astrofizikant, as Perëndia. Perëndia krijoi gjithë universin, ndaj besoj se Ai mund të bëjë shumë gjëra që nuk do të hynin në ligjest tona fizike e natyrore dhe në mënyrën e tyre të te vepruarit. Nëse e besojmë Biblën, besojmë se Jezusi u ngrit së vdekuri. Si ndodh kjo? Gjithsesi, sa u përket trupave tanë pas vdekjes, nuk do të zbatoheshin ligjet e shkencës që njohim, e megjithatë kjo është ide themelore e besimit të të krishterit. Pra, e përsëris, Perëndia që jep jetë dhe është krijuesi i jetës prej fillimit është në gjendje të bëjë gjëra që ne nuk i kuptojmë gjithmonë.

Serjani : Dr. Hess, si i përgjigjeni kritikut ateist britanik, Richard Dawkins që e ka përshkruar Perëndinë e Dhjatës së Vjetër si përbindësh moral? Ai pretendon se, për shembull, ky Perëndi i izraelitëve është përgjegjës për shfarosjen e kanaanejve që përshkruhen në librin e Jozueut. Si i përgjigjeni kësaj? 

Dr. Hess: Epo, mendoj se, në shumë raste, ai nuk është i vetmi. Ka shumë njerëz që e kanë pengesë këtë. Ata e shohin Perëndinë e Dhjatës së Vjetër si Perëndi të pamëshirshëm, Perëndi të zemërimit dhe tërbimit. Unë mendoj se mund të jetë e dobishme të stepemi një çast e të kuptojmë se si e portretizon Bibla Perëndinë. Bibla e portretizon Perëndinë si vërtet të shenjtë dhe e jep këtë si një prej karakteristikave të Tij themelore. Kjo do të thotë se Ai është ndryshe nga ne. Ai është ndryshe nga krijimi i Tij dhe ka standarde të ndryshme që duhen ndjekur ose duhet gjetur një mënyrë për t’u marrë me to nëse do që to afrohet Atij. Nga ana tjetër, Perëndia është edhe dashuri që prej fillimit. Ai është thelbësisht dashuri, dashuri në atributet e Tij, në marrëdhëniet e Tij, në gjithçka që bën. Ai madje dërgoi Birin e Tij që të vdiste në kryq për ne. A ka akt më të madh dashurie se ky? Në Dhjatën e Vjetër, Ai përshkruhet vazhdimisht si Perëndi i dashurisë. Në fakt, Ai e urdhëron popullin e Vet ta dojë Atë, dhe një pjesë e dashurisë është edhe bindja. Tani, si mundet ky Perëndi të bëjë ato gjëra që bën? Deri diku, Perëndia vendos standardin, dhe këtë e bën te Ligji i Përtërirë 20 e në vende të tjera, ku ata që kanë mëkatuar dhe refuzojnë të largohen nga vendi janë të mallkuar me vdekjen. Por, nga ana tjetër, ajo që ndodh në rastin e librit të Jozueut është se nuk shohim të vriten persona që nuk kishin marrë pjesë në luftime. Nuk po them se nuk ka ndodhur ndonjëherë diçka e tillë dhe nuk po përpiqem as ta sugjeroj si ide, por ideja se Izraeli shkoi në ato zona dhe shfarosi bura, gra e fëmijë që nuk merrnin pjesë në luftime nuk është diçka e qartë në Bibël. Nëse i lexoni me kujdes, tekste si Jozueu 6 dhe 8 flasin për Jerikon dhe Ain dhe për njerëzit në ato qytete. Por, mënyra si është formuar fjalia, “burra e gra” (do ta shohim edhe më me detaje këtë), nuk kërkon detyrimisht që këta të jenë jo pjesëmarrës parësorë në luftime. Këta do t’i shihja më shumë si fortesa, të fortifikuar prej ushtrive të cilave u doli kundër Jozueu. Mund të hyjmë në më shumë detaje e të shohim edhe disa prej teksteve të tjera këtu, pasi merret pothuajse rast pas rasti si çështje. Por një prej gjërave që njerëzit nuk e vënë re shpesh është konteksti më i gjerë. Nëse kthehemi te Zanafilla 45, shohim historinë e Jozefit. Ai është në Egjipt dhe na thuhet se atje po ndodhte një zi e madhe buke prej së cilës nuk do të shuhej veç Egjipti, por edhe Kanaani. Gjithë  Kanani dhe Egjipti do të shuhej po të mos kishte vepruar Perëndia përmes Jozefit për të mundësuar mbledhjen e grurit gjatë 7 viteve të bollëkut në mënyrë që të kishin grurë gjatë 7 viteve të zisë së bukës. Në një kuptim, ai tekst te Zanafilla 50, kur Jozefi flet me vëllezërit dhe u thotë se Perëndia kishte pasur si qëllim të shpëtonte shumë jetë duke e dërguar atë në skllavëri në atë vend. Po thotë se, po të mos kishte qenë për Jozefin, i gjithë Kanaani do të ishte shuar bashkë me Egjiptin. Në librat vijues, shohim se si ia kthyen brezat e ardhshëm që u përpoqën ta shkatërronin. Jozueu nuk është se luftoi dhe shkatërroi gjithë kanaanejtë, por, nëse shihni kapitujt 5, 9, 10, 11, do të shihni se në fakt janë kanaanejtë që janë mbledhur bashkë për të shuar Izraelin. Edhe aleatët e tyre dëshironin ta shkatërronin Izraelin. Në fakt, sa i përket Biblës, Jozueu nuk i shoi kanaanejtë. Po të shohim një brez më pas dhe brezat në librin e Gjyqtarëve, kanaanejtë janë kudo në atë vend. Madje po martohen me izraelitët, gjë që është problem i madh. Ata janë aty.

Serjani : Në kontekstin e gjërave që diskutuam, ka edhe të tjerë që e përshkruajnë Perëndinë e Dhjatës së Vjetër si Perëndia i zemërimit por, kur flasin për Perëndinë e Dhjatës së Re, do të thoshin se Ai është Perëndia i hirit dhe dashurisë. A mendoni se është i saktë ky pohim?

Dr. Hess: Do të përpiqem t’i përgjigjem kësaj paksa. Ke të drejtë, ndodh shpesh ky keqkuptim, që më duket i pasaktë. Perëndia është dashuri që prej fillimit. Ai krijon prej dashurisë. Pse vallë i krijoi njerëzit Ai përveçse prej dashurisë për ta. Unë mund të përmend shumë shembuj për këtë: sa prej psalmeve flasin për dhembshurinë e Perëndisë, sa herë flasin për këtë profetët. Shihni librin e Oseas, për shembull. Tek Osea kapitulli 11, vargjet 8 dhe 9, Perëndia thotë “shiko, populli Im, Efraimi, Izraeli dhe Juda, meritojnë të vdesin e të shkatërrohen si pesë qytetet e fushës”. Ai përmend Admahun dhe Zebojimin si dy prej qyteteve që u shkatërruan për mëkatin e tyre bashkë me Sodomën dhe Gomorrën. Por Ai thotë se iu trazua zemra së brendshmi dhe se nuk mund t’i shkatërronte, sepse i donte shumë. Do t’i ndëshkoj, sepse ashtu duhet, por nuk do t’i shkatërroj. Pastaj, sigurisht në Dhjatën e Re harrohet shpesh se Jezusi, në portretizimin e Tij të fundit te Zbulesa, paraqitet duke ardhur si Perëndi dhe hyjnor për të gjykuar tokën dhe në fund në fronin e madh të bardhë për të gjykuar ata që janë rebeluar kundër Tij. Pra, sigurisht theksohet dashuria, por është edhe elementi i asaj që ne do ta quanim shenjtëri. Këtë e përmenda edhe më parë, kur fola për faktin se Perëndia është edhe i dashur, edhe i shenjtë që nga përjetësia. Pjesë e arsyes pse ne të krishterët pohojmë doktrinën e Trinisë (Ati, Biri dhe Fryma e Shenjtë) është se ata kanë ekzistuar prej përjetësisë si persona që kanë qenë gjithmonë në një marrëdhënie dashurie. Perëndisë nuk i duhej të krijonte për të dashur. Dashuria nuk është cilësi dytësore apo e prejardhur e Tij, por pjesë e qenësishme e Perëndisë, njësoj si edhe shenjtëria. Por, për ta sqaruar,  Perëndia është në gjendje të vërë ekuilibër mes këtyre dy gjërave. Ne i shohim këto gjëra dhe përpiqemi e dështojmë. Ne jemi të papërsosur, por Perëndia na shfaq dashurinë e Tij në mënyrë të përsëritur.

Serjani : Po mendoja edhe për historinë e Jonës në Ninive. A nuk jepet aty ideja e mëshirës së Perëndisë?

Dr. Hess: Jona është shembull i mrekullueshëm i mëshirës së Perëndisë. Jonës iu dha kjo shpallje: pas dyzet ditësh, Niniveja do të shkatërrohet. Më tej teksti thotë se mbreti dhe gjithë populli i Ninivesë u penduan, u veshën me thasë dhe kërkuan Perëndinë që t’u jepte mëshirë. Ky është një motiv i përsëritur herë pas here në Dhjatën e Vjetër, gjë që jep sfondin për Dhjatën e Re, pra se pendesa është me rëndësi kritike. Por Ai e ka treguar në vijimësi se, kur njerëzit pendohen dhe kthehen tek Ai, Ai ka mëshirë për ta, i fal dhe tregohet i hirshëm.

Serjani : Nëse po flasim për të njëjtin Perëndi në të dy Dhjatat, nuk mund të vijoj më tej pa trajtuar edhe një pyetje tjetër. Edhe pse duket sikur ka ca dallim në zbatimin e disa normave, fakteve a vlerave morale në Dhjatën e Vjetër, Perëndia duket se nuk e kishte problem që disa prej shërbëtorëve të Tij kishin shumë gra. Ndërsa në Dhjatën e Re, Jezusi konfirmon martesën monogame ekskluzive. Si e shpjegoni këtë?

Është pyetje interesante. Në Dhjatën e Vjetër, na jepen shembuj se si një burrë është martuar dhe shumë gra, ndonjëherë për arsye të ndryshme, politike si edhe romantike e të tjera. Por, edhe në Dhjatën e Vjetër, në fund të Zanafillës 2, Perëndia krijon burrin dhe gruan dhe thotë se burri do të lerë atin dhe nënën e vet dhe do të bashkohet me gruan e tij dhe të dy do të jenë një mish i vetëm. Që prej fillimit, ideja ishte për monogami: vetëm një burrë e një grua, jo shumë burra e shumë gra. Por kjo ndodh në Dhjatën e Vjetër, siç mund të ndodhë edhe në të Renë. Nëse shikoni me kujdes, nuk ka ndonjë urdhëresë në Dhjatën e Re që të thotë se duhet të martoheni veç me një grua. Megjithatë, kërkesa për shërbesë në kishë për dhjakët, pleqtë e për të tjerë ishte që ishin të martuar me një grua të vetme. Kështu, edhe pse sigurisht nuk konsiderohet si urdhëresë absolute, konsiderohet si ideal për sa i përket martesës, e cila duhet të jetë veç mes një burri e një gruaje. Ndaj nuk shoh kundërshti mes Dhjatës së Vjetër dhe të Resë.

Serjani : Një teori e fesë thotë se, në fillim, të gjitha qeniet njerëzore ishin politeiste, adhurimin shumë perëndi. Më vonë kaluan në fazën që quhet henoteistë, pra ngritja e një Perëndie përmbi perënditë e tjera. Më pas, në një kohë më të vonë, erdhi monoteizmi, siç do të identifikoheshin shumë njerëz sot, pra adhurimi i një Perëndie të vetëm të vërtetë. A mendoni se kështu ka ndodhur edhe zhvillimi i fesë mes izraelitëve?

Dr. Hess: Mendoj se ky është ndoshta thjeshtim i tepruar, pasi në përgjithësi nuk vërteton çfarë ndodhi me fenë e izraelitëve. Bibla sugjeron se themeluesit e popullit izraelit, Abrahami dhe Sara, vinin prej një konteksti politeist dhe adhuronin edhe perëndi të tjera. Kjo sugjerohet edhe në disa emra paraardhësish, por gjendet sërish edhe te Jozueu 24, ku sugjerohet qartë se adhuroheshin edhe perëndi të tjera. Por Abrahami më pas pati një zbulesë prej një Perëndie dhe ndoqi një Perëndi. Më pas, kjo rikonfirmohet sërish gjatë ditëve të Moisiut dhe ngjarjeve vijuese, sipas Biblës. Duke qenë se Perëndia i Izraelit nuk lejonte të ndërtoheshin shëmbëlltyra të Tij, është shumë e vështirë të gjesh një shëmbëlltyrë të Perëndisë së Izraelit. Në fakt, nëse gjeni një shëmbëlltyrë, keni të bëni me një shtrembërim të besimit ortodoks që sugjeron Bibla. Por ne e dimë se monoteizmi ose diçka shumë e ngjashme me të është vështirë të diskutohet pa paraqitur koncepte të filozofisë greke dhe ekskluzivitetin, edhe pse diçka të tillë e gjejmë shumë qartë tek Isaia 40, vargjet 47-48. Por ideja e adhurimit të një Perëndie që përjashton gjithë të tjerët gjendet që me Akenatonin, faraonin e Egjiptit në shekullin e 14-të para Krishtit. Ai adhuronte një Perëndi, të quajtur At, disku diellor në Egjipt. Pas atij brezi, Egjipti u kthye në politeizëm. Madje edhe gjatë atij brezi kishte egjiptas që besonin në më shumë se një perëndi a hyjni. Disa kanë sugjeruar se kjo ishte çfarë ndikoi Izraelin e hershëm, por ne nuk kemi asnjë provë për këtë. Ky është thjesht një shembull që përgënjeshtron teorinë e lëvizjes së pakthyeshme nga adhurimi i shumë perëndive tek adhurimi i një të vetmi, sikur ky të ishte një revolucion i pashmangshëm fetar. Por këtë nuk e shoh aspak të sigurtë. Në fenë e izraelitëve, sigurisht që ka pasur raste, edhe sipas asaj që na mëson Bibla,  kur janë adhuruar shumë perëndi. Në fakt, pjesa më e madhe e Izraelit, gjatë pjesës më të madhe të historisë së tij, ka adhuruar shumë perëndi. Por kanë qenë gjithmonë edhe ata që adhuronin një perëndi të vetëm. Me kalimin e kohës, veçanërisht pas kthimit prej robërisë në Babiloni në fund të shekullit të gjashtë, të paktën në Jerusalem e rreth tij, duket se ka qenë prirja të adhurohej një Perëndi i vetëm mes asaj popullate.

Serjani : Siç e përmenda edhe në hyrje, pyetjet e mia do të jenë shumë të përzgjedhura, në interes të sfondit të publikut tonë. Shumë prej shikuesve tanë i përkasin traditës myslimane dhe një prej pretendimeve të studiuesve myslimanë ka të bëjë me Pentateukun dhe premtimet në të, veçanërisht premtimi se Perëndia do të ngrinte një profet si Moisiu. Ata pretendojnë se ky premtim i referohet themeluesit të islamit, Muhamedit, dhe jo Jezus Krishtit. Si do të përgjigjeshit ju?

Dr. Hess: Epo, referenca e profetit që do të vinte si Moisiu gjendet te Ligji i Përtërirë 18. Në atë tekst, flitet për një profet që do të vinte e të fliste të vërtetën e t’i udhëhiqte njerëzit drejt të vërtetës. Ajo pjesë mund të gjejë zbatim te njerëz të ndryshëm, veçse pastaj thuhet se ky profet do të vinte prej vëllezërve tuaj, gjë që shpeshherë përkthehet si prej izraelitëve si ata, pasi këtë nënkupton. Këtë nuk e thotë një herë, por dy. Kjo duket si një pikë shumë e rëndësishme. Kështu, përveçse nëse dikush është në gjendje të identifikojë e të vërtetojë se e ka prejardhjen qartësisht brenda judaizmit, siç e kishte Jezusi prej linjës së Davidit, vështirë se mund të gjendet personazh tjetër që ta përmbushë atë tekst siç na është dhënë.

Serjani : Dr. Hess, a është besimi në ringjalljen shpikje e krishterimit të shekullit të parë apo gjendet edhe në Dhjatën e Vjetër?

Dr. Hess: Po, edhe Dhjata e Vjetër flet për të dhe e kupton, nëse e kuptojmë perceptimin që ka Dhjata e Vjetër për personin njerëzor. Po, personin njerëzor, “nephesh” që ndonjëherë përkthehet shpirt. Kemi edhe njësinë trupore gjithashtu. Por këto dy gjëra nuk janë të ndara, por të bashkuara në një. Në fakt, mund të jetë përkthim më i mirë nëse për shpirtin themi “qenie e gjallë”, gjë që nuk mund të kuptohet e ndarë prej fizikes. Në historinë e krijimit në Zanafillë e më tej nëpër Dhjatën e Vjetër, ideja se ana shpirtërore dhe fizike e personit mund të ndahen në ndonjë mënyrë është thuajse e neveritshme, diçka që nuk duhet të ndodhë. Problemi qëndron në faktin se mëkati e bën këtë. Por mëkati nuk ishte në planin e Perëndisë që prej fillimit, por, për shkak se kemi mëkatuar, trupat tanë duhet të vdesin dhe ne, trupat tanë, pjesa jonë fizike, ndahet prej qenies sonë të gjallë, prej nephesh tonë, që ndonjëherë përkthehet shpirt. Pra, kjo është artificiale.

Që të ndodhë shpengim i vërtetë, përtëritje e vërtetë, dhe në Dhjatën e Vjetër kuptohet se duhet të ketë përtëritje e shpengim, duhet të përfshihet edhe trupi, jo veç fryma apo shpirti, por i gjithë personi. Kështu, ringjallja është tashmë e nënkuptuar, besoj. Kjo shihet me siguri në shumë raste. Në nivel kombëtar tek Ezekieli 37, siç e përmenda më herët, vizioni i kockave të thata që kthehen në jetë flet për ringjallje kombëtare, kur Izraeli shkoi në robëri dhe u shpërnda mes kombeve, por do të kthehej e të rronte sërish. Por, nëse shihni Isainë 26:17 besoj, tekst ky që është në kontekstin e të folurit për të ardhmen dhe gjykimin, por edhe për jetën, flitet për njerëz që kthehen në jetë në planin individual. Shumë qartë më pas tek Danieli 12:2 flitet për ata që dergjeshin në pluhur e që kuptohej se ishin ata që kishin vdekur e që po ktheheshin në jetë bashkë me trupat e tyre në ringjallje. Pra, ka tashmë të dhëna sa i përket ringjalljes individuale, folur qartë në lidhje me ringjalljen trupore e kombëtare dhe e kërkuar në mënyrë të arsyeshme prej idesë se kush është personi njerëzor, kush po shpengohet prej Perëndisë, sepse shpengimi kërkon personin e plotë. Këtë e shohim tashmë paksa në persona si profeti Elija, profeti i parë mes të shumtëve që erdhën pas tij, i cili, te 1 dhe 2 e Mbretërve, shkon në qiell me një karrocë me gjithë trupin dhe shpirtin bashkë, dhe kështu duhej të ndodhte. Por, fatkeqësisht, mëkati ka shkaktuar ndarje. Kështu, mendoj se Dhjata e Vjetër e kuptonte tashmë këtë dhe pastaj Dhjata e Re e zhvillon më tej.

Serjani : Për ta mbyllur bisedën tonë, ç’peshë ka Dhjata e Vjetër për të krishterin?

Dr. Hess: Kjo është pyetje e madhe për të cilën mund të kalojmë shumë kohë duke argumentuar. Unë vertet besoj se Dhjata e Vjetër është thelbësore për të kuptuar besimin e krishterë. Në qendër të besimit tonë të krishterë është Perëndia njeri. Ne adhurojmë Jezus Krishtin. Jezus Krisht nuk është emri dhe mbiemri i Tij. Jezus është emri i Tij, që do të thotë shpëtim, siç ishte profetizuar. Krisht vjen nga fjala greke Christos, që është titull. Ai vjen prej hebraishtes Meshiac, që do të thotë “ i vajosur” dhe i referohet dikujt që vajosej mbret në linjën e Davidit, si edhe prift, kryeprift në linjën e Melkisedekut, kryeprifti te Zanafilla 14 e që përsëritet edhe te Psalmi 110 dhe te Letra e Hebrenjve. Për ta kuptuar gjithë këtë, se kush është Krishti, duhet të kuptojmë Dhjatën e Vjetër, ku këto gjëra janë profetizuar, çfarë pritej prej Jezusit dhe si i përmbushi Ai ato gjëra. Jezusi nuk është thjeshtë një hyjni tjetër që bën gjëra të bukura. Ai është në qendër të universit, dhe Dhjata e Vjetër e parashtron këtë që ne ta kuptojmë dhe kërkon prej nesh që ose t’i pranojmë pretendimet e Tij si përmbushje të profecive të lashta e, për pasojë, si i vetmi që mund të vinte e të shpengonte njerëzit, apo si diçka a dikush tjetër. Kësaj ideje i shtohen shumë të tjera, si besëlidhja, adhurimi, kush është Perëndia si krijues dhe si ai që ruan dhe shpengon jetën, si i dashur dhe i shenjtë. Të gjitha këto gjëra janë të nevojshme për të kuptuar dhe besuar sa i përket Dhjatës së Vjetër. Vetë Jezusi kështu bëri. Ai përdori librin e Psalmeve si libër devocionesh, lutjesh e himnesh dhe citoi shpeshherë prej tij. Edhe në kryq, Ai citoi një varg prej Psalmit 22: “Perëndia Im, Perëndia Im, pse më ke braktisur?”. Nuk  e përdori të shkëputur, por duke e nënkuptuar të gjithë kapitullin. Pra, pa psalmin dhe pa e kuptuar atë, nuk mund të kemi atë lloj jete që kishte Jezusi sa i përket përkushtimit dhe adhurimit të Perëndisë. Kështu pra, e shohim të përsëritur se Dhjata e Vjetër është sfondi i nevojshëm për Dhjatën e Re në tërësi. 

Serjani : Dr. Hess, saç e kam shijuar shumë kohën si studenti juaj gjatë seminarit, aq e kam shijuar edhe këtë bisedë. Ndaj ju falënderoj për kohën dhe mendimet.