Reformacioni Protestant dhe Nacionalizmi Shqiptar

0
435

Ylli H. Doçi [1]

Abstrakt:
Lidhja e Reformacionit Protestant me nacionalizmin në përgjithësi është e kuptueshme, nëse dallohet natyra intelektuale e çlirimit të përgjithshëm nga një kuptim i kufizuar i autoritetit të dukshëm të Mesjetës në hapësirën e autoritetit të perceptuar subjektivisht që solli reformacioni. Lidhja e ndikimit emancipues të Reformacionit me Rilindjen Kombëtare Shqiptare bëhen të dukshme nëse kuptohen jo vetëm formacionet kuptimore të influencuara nga Reformacioni, por edhe disa dimensione historike të gjuhës dhe arsimit shqip, prandaj po propozojmë një arsyetim për tezën që ndikimi i Reformacionit Protestant është i dallueshëm edhe në historinë e nacionalizmit Shqiptar.
Hyrje:
Crane Brinton, Profesor i Historisë në Harvard, shkruan: “Humanistët nuk ishin aspak arkitektët kryesorë të botës moderne dhe as formatuesit e mendjes moderne. Për sa u përket këtyre dy shekujve që na bëjnë ne ata që jemi [1450-1650], pa krahasim formatuesit më të rëndësishëm ishin protestantët, racionalistët dhe shkencëtarët (Brinton, 1963, fq. 53).” Pa frikë ekzagjerimi mund të themi se pothuaj çdo aspekt i jetës moderne është rezultat direkt ose rrjedhojë zhvillimi e Reformacionit Protestant që filloi në 1517 në zemrën e shoqërisë Europiane.
Arsyeja pse ky reformacion është në qendër të gjithë zhvillimeve moderne është sepse konsiston në çlirimin e përgjithshem nga një kuptim i kufizuar i autoritetit të dukshëm të Mesjetës në hapesirën e autoritetit të perceptuar subjektivisht të modernitetit. Për të kuptuar zhvendosjen e pakthyeshme të pikës së rëndeses së kulturës Europiane, që konsiston në vendosjen e shtratit të epokës moderne, duhet kuptuar fuqia e zhvendosjes konceptuale të Martin Luterit në kontekstin e kohës se tij. Mënyra si lidhet kjo zhvendosje konceptuale, “paradigm shift,” me humanizmin pararendes dhe racionalizmin apo edhe iluminizmin pasues, është kuptimi që shpjegon çelësin që përfaqëson reformacioni për historinë intelektuale të përiudhës së fillimit të epokës moderne.
Reformacioni dhe autoriteti:
Fillimet e marrëdhenieve të ngushta midis pushtetit papal dhe pushtetit politik në hapësiren që filloi të konsiderohet si Evropa Perëndimore, lidhen me marredhenien e Papës dhe pushtetarit të parë të madh të Europës Perëndimore, Karli i Madh (768-814). Papa Leo III është ai që kurorëzoi Karlin e Madh në krishtlindjen e vitit 800 duke e quajtur mbretin e Frankeve si “Augusti… Perandor i Romakëve (Harrison and Sullivan, 1980, fq. 199).” Papët e mëvonshëm e konsideruan këtë ngjarje si një precedent për të drejtën e tyre të caktonin udhëheqësin e botës së krishterë dhe të drejtën për të gjykuar sjelljen e tij, por gjithsesi paralelisht me këtë, u zhvilluan edhe idetë e disa europianëve që u përpoqen të përkufizojnë synimet e një qytetërimi perëndimor në lidhje me fushën politike, shoqërore dhe fetare të cilat krijojnë një bazë kuptimore të rëndësishme në kohën e Reformacionit (Harrison and Sullivan, 1980, fq. 2004).
Reformacioni që shpërtheu me Martin Luterin në vitin 1517, plot 500 vjet më parë, ishte “syri i stuhisë” apo pika ku uragani transformues shoqëror preku mesjetën, duke hapur rrugën për botën moderne që sot ka pushtuar pothuajse gjithë globin. Rilindja Europiane që filloi në shekullin e 15-të, Reformacioni i shekullit të 16-te dhe Racionalizmi, pastaj Iluminizmi i shekullit të 18-të, ishin forcat e ndryshme të grumbulluara të uraganit transformues, që preku tokën me Reformacionin si faktor vendimtar. Këto forca përbërëse të uraganit modernizues, që do të përbënte mentalitetin modern, ecën së bashku me ndikim të përbotshëm duke ndryshuar jetën me formatimin e kombeve të shtyrë nga revolucioni Francez dhe zhvillimet që pasuan në vazhdimësi.
Për ta kuptuar arsyen e fuqisë së reformacionit Luteran, duhet kuptuar konteksti i shoqërise së asaj kohe që për më shumë se 1000 vjet kishte konsoliduar një kontekst kulturor jetësor ku Krishtërimi përshkonte çdo aspekt të jetës dhe çdo institucion shoqëror, dhe ku kisha katolike, por në veçanti Papa, konsistonte në autoritetin me të pakalueshëm përfundimtar në gjithçka. Erazmi i Roterdamit, një humanist i kohës së Luterit, megjithëse mbeti një katolik i betuar, kritikonte me fjalët më të rënda papatin e kohës së tij (Reid, 1995, fq. 191) por shoqëria e kohës së Erazmit dhe Luterit ishte një shoqëri e krishterë dhe sado rezerva që të kishin kundër kishës dhe Papës nuk mund të ngriheshin dot moralisht mbi autoritetin e tyre. Nëse ata ishin të krishterë dhe papa personifikonte Krishtin, atëherë si mund të ngrihej kristiani kundër Krishtit? Por, ashtu siç bëri Luteri, nëse Krishtërimi përkufizohej nga Bibla, dhe vetëm Bibla ishte e pagabueshme, atëherë kristiani mund të ngrihej kundër çdo autoriteti tjetër. Luteri nuk e bëri këtë duke synuar rrëzimin e autoritetit të Papës, përkundrazi, ai ishte katolik i ndërgjegjshëm dhe u kthye kundër Papës vetëm kur u detyrua të zgjidhte midis autoritetit të Biblës apo të Papës dy vjet pas 1517-s kur gozhdoi 95 tezat kundër indulgjencave.
Luteri kishte arritur në një kuptim biblik për natyren e shpëtimit nga mëkati duke zbuluar thelbin e ungjillit – lajmit të mirë, kur thote: “…si rezultat i të berit dhe i të qenurit i drejtësuar ne bëjmë vepra të drejta. Së pari, personi duhet të ndryshojë, pastaj të veprojë. Së pari, Abeli është i pranueshëm, pastaj ofertat e tij (Sheldon, 1994, fq. 55)” megjithatë ne fillim nuk dyshonte që ky kuptim i tij ishte njësoj siç kuptohej edhe nga Papa (Sheldon, 1994, fq. 61). Ai madje i shkroi Papës Leo X në 30 Maj 1518, duke i deklaruar motivet e tij të ndershme dhe të pastra dhe u shpreh i gatshëm t’i bindej vendimit të Papës me fjalët: “… e paraqes veten time tek këmbët e tua, me gjithçka jam dhe gjithçka kam… Zërin tënd do ta pranoj si zërin e Krishtit (Sheldon, 1994, fq. 64).”
Vetëm kur u ballafaqua me ata që mbronin indulgjencat, së pari me 1518 në Augsburg, që në parim ishin sipas kuptimit të shpëtimit me anë të meritave dhe jo siç e kuptonte Luteri shpëtimin nga Bibla; me anë të hirit me besim pa merita dhe pa vepra, atëherë ai u bë gati për qëndresë parimore deri në fund duke thënë: “… duhet t’i bindesh Perëndisë dhe jo njëriut (Sheldon, 1994, fq. 66).” Ai u kthye kundër Papës me deklaratat e tij kur u ballafaqua në Lajpcig në fillim të verës 1519 (Sheldon, 1994, fq. 69–72). Pasi u kthye kundër Papës, menjëhere pas Lajpcigut, u kthye nga populli Gjerman për të filluar reformimin me “Apelin ndaj Perandorit dhe fisnikëve të kombit Gjerman.” Ky apel ishte “… adaptuar shkëlqyeshem për ndjenjat kombëtare (Sheldon, 1994, fq. 74)” dhe “divorci i përjetshëm nga Papati” u konfirmua me 10 Dhjetor 1520 (Sheldon, 1994, fq. 79). Shpejt pas kësaj Luteri përktheu Biblën në Gjermanisht dhe i dha popullit të tij shtysen me të rëndësishme drejt kristalizimit të nacionalizmit Gjerman.
Çarja e Mesjetës dhe agimi i botës moderne:
Në Janar 1521, në vitin e parë të divorcit nga Papa, Luteri u thirr në Worms dhe duke ditur si ishin trajtuar heretiket e tjerë, Luteri ishte i gatshëm të vdiste duke shkruar: “… jeta ime është pa shumë rëndësi… çështja e rrezikut apo sigurisë nuk duhet të na preokupojë; në vend të kësaj duhet të kemi mendjen të mos e lëmë ungjillin që kemi përqafuar të përdhoset … duke u dhënë rasë kundërshtarëve tanë me mburrje të tallën se ne s’kemi guxim të deklarojmë atë që kemi mësuar apo kemi frike të derdhim gjakun tonë për hir të tij [ungjillit]. … Edhe sikur të ndezin një zjarr nga Wittenergu ne Worms me flaket që arrijnë deri në qiell, unë prapëseprapë do dal para tyre në emrin e Zotit… duke deklaruar Zotin Jezus Krisht (Sheldon, 1994, fq. 80-1).”
Kur arriti para këtij gjyqi në Prill të atij viti, Luterit vërtet iu desh të qëndronte para kërcenimit të shkaterrimit total. për shkak të bindjeve të tij për të vërteten, kuptimit të tij të shenjtërisë së ndërgjegjes personale, besimit të tij në sovranitetin e Perëndisë para çdo pushteti tjetër, Luteri deklaroi me guximin dhe me fjalët e njëriut modern: “nëse nuk jam bindur nga dëshmia e Shkrimeve ose nga një arsyetim i qartë, nëse nuk me mbushet mendja nga shpjegimi i atyre teksteve që kam përmendur, dhe nëse ndërgjegjia ime nuk është e lidhur kështu nga fjala e Zotit, unë atëherë nuk mundem dhe nuk do të tërhiqem; sepse është e rrezikshme dhe dëmtuese të veprosh kundër ndërgjegjes tënde. Këtu qëndroj, nuk mund të bej ndryshe: Zoti më ndihmoftë! Amen (Sheldon, 1994, fq. 82).”
Ajo që e frymëzonte Luterin të mos ndalej as para vdekjes ishte bindja se kishte kuptuar të vërtetën jetëdhënëse të mesazhit kryesor të Biblës; ungjillin. Ungjilli është jetëdhënes por paraqitet si një fjalë, një kumt, një mesazh. Si i tille është një çështje fjalësh dhe kuptimi. Krishtërimi si një fenomen historik shfaqet si një lëvizje që u zhvillua si rezultat i përhapjes se këtij lajmi; ungjillit. Ai që Bibla e quan FJALA e mishëruar, Jezusi, e tha dhe e bëri lajmin e mirë që deklaron se: drejtesia e Perëndisë është nga hiri me besim në Krishtin (Bibla, Romakëve 3:21ff). Lidhja që ekziston midis Perëndisë dhe fjalës se Tij është shumë e ngushte. Analogjia e një njëriu dhe fjalës komunikuese të tij edhe pse jo e përsosur është e mjaftueshme për të ilustruar këtë lidhje, dhe nëse jemi dakord për autoritetin suprem të Perëndisë, patjetër nuk ka debat për konsiderimin e fjalës se tij si autoritet përfundimtar, pavarësisht nga çështja e interpretimit.
Krahasimi pra i autoritetit bëhetë midis atij të Perëndisë dhe fjalës se njëriut, qoftë ky edhe Papa. Diskutimi i Luterit dhe një nga çështjet e rëndësishme të kohës së tij ishte çështja e autoritetit përfundimtar. Kuptimi i kësaj çështjeje ne atë periudhe shprehet kështu nga një historian: “Besimi Katolik qëndron mbi një nen të padiskutueshëm; shprehimisht, autoriteti i pagabueshem i Kishës (Sheldon, 1994, fq. 2).” për njërezit e asaj kohe autoriteti i Kishës me Papën si autoriteti absolut, ishte autoriteti përfundimtar, por Luteri, megjithëse ishte rritur dhe formuar ne këtë kontekst, kuptoi nga Bibla lidhjen e drejtpërdrejtë të çdo njëriu me FJALËN ndriçuese (Bibla, Gjoni 1:9). Luteri pra theksoi diferencen e autoritetit të Kishës ose të Papës nga autoriteti i Perëndisë dhe Fjalës se Tij duke vendosur çdo njëri direkt nën autoritetin e Perëndisë sipas Fjalës se Tij duke nënkuptuar një zgjedhje personale.
Është kjo zgjedhje personale, kjo vetëdije e zërit të se vërtetës në ndërgjegjen e personit, që ilustrohet edhe nga vetë përjetimi i Luterit para përfaqësuesve të Papës në Worms. Nga një pranim apriori i autoritetit të caktuar tradicional kishtar dhe kulturor apo shtetëror Luteri vjen tek roli i ndërgjegjes personale, bazuar ne të vërtetën e Fjalës së Perëndisë, duke hapur rrugën për të drejtën baze njërezore të lirisë personale të pranimit të autoritetit që, megjithëse është objektivisht jashtë nesh, mund vetëm të pranohet subjektivisht pa dhunuar ndërgjegjen në lirinë për të dalluar dhe pranuar të vërtetën. Kjo zgjedhje çliroi gjithë kulturën Europiane nga autoriteti i “njëriut,” siç konsiderohej tashmë në mënyrë denigruese edhe papati si institucion, dhe hapi rrugën e lirisë së afirmimit të autoritetit të së vërtetës, të bukurës dhe të mirës ngado që të vijë që për protestantet kishte Biblën si pikë referimi.
Thelbi i Protestantizmit duhet kuptuar në zhvendosjen nga presioni konformues ndaj autoritetit të traditës, tradicionalizmit obskurantist, në afirmimin e lirisë së dallimit subjektiv dhe pranimit personal të autoritetit. Duhet kuptuar gjithashtu që fuqia e qendrueshmerisë dhe bindshmërisë së protestantëve, në lidhje me këtë të drejtë bazë njërezore që sot merret si e mirëqenë, ishte për shkak të besimit në Perëndinë që me FJALËN e Tij ndriçon çdo njëri që vjen ne këtë botë (Bibla, Gjoni 1:1-4, 9). Siç shkruan Brinton: “… rëndësia ëryesore e Protestantizmit është si një shpërbërës – me i forti në këto vite – i autoritetit mesjetar (Brinton, 1963, fq. 106).”
Kjo e zhvendosi përpjekjen konformuese ndaj urdhrave të një autoriteti të padiskutueshem tek bindja ndaj ndërgjegjes së brendshme (nga feja tek besimi); nga pasiviteti i interpretimeve të gatshme tek analiza e informuar e të vërtetës në mënyrë kritike (nga rituali tek adhurimi); nga ndarja në princer të kishës dhe popull analfabet në të gjithë si prifterinj dhe arsim masiv (bibla dhe arsimi); nga privilegje të hierarkisë së trasheguar në meritokracinë e dinjitetit të çdo profesioni (biznesi dhe politika).
Për Luterin kjo ishte së pari një çështje të vërtetë biblike, me vlere të përjetshme për çdo individ, por sigurisht që interesat politike të aktorëve të tjerë të kohës iu veshën lehtazi këtij preokupimi të admirueshem. Theksimi i arsyeshëm i rolit të individit për të ekuilibruar theksin e rëndësisë së komunitetit u kthye në lajtmotiv dhe fokus të tepert qysh nga ajo kohë në botën perëndimore duke sjellë shumë shtremberime dhe sëmundje në shoqerinë Europiane dhe më vonë atë Amerikane.
Por pavarësisht nga mbitheksimet dhe shtremberimet e kohërave dhe grupeve e interesave të shumta që u çliruan në atë kohë, mbetet e rëndësishme të kuptohet natyra krejtësisht biblike e theksimit të lirisë individuale sipas të vërtetës objektive, kuptuar si një dallim i cilësisë së deklaratave përshkruese të realitetit objektiv, me pasoja ndricuese dhe transformuese për individin dhe gjithë shoqerinë. Ajo trashëgimi e arsimit të shëndoshë që reflektohet në shprehjen “mendim kritik” është fëmijë i denjë i këtij mentaliteti që e ka burimin tek Reformacioni.
Arsyeja pse duhet vleresuar aspekti biblik i këtij transformimi është se Reformacioni ishte kryesisht një çështje clirimi shpirtëror sepse ky dimension i jetës së Mesjetës ishte preokupimi bazë dhe formatues i gjithë kulturës së tyre. Ky dimension i jetës është si të thuash fusha e preokupimit më të lartë të jetes. Edhe sot, nëse dikush prek fushën e preokupimit me të lartë të jetës tënde, do kishte të njëjten rëndësi për ty si prekja nga Reformacioni në kohën e Mesjetës. Kohezioni ideologjik i Mesjetës shpjegon efektivitetin e fuqisë eksplozive të shpërthimit të Reformacionit ne këtë pikë qëndrore të preokupimit të shoqërisë së Mesjetës. Interpretimet e epokës sonë natyrshëm e kanë të veshtirë të vlerësojne rëndësine e këtij aspekti shpirtëror.
Megjithatë ne dallojmë që historianet më afër reformacionit, edhe ata të kohës se Iluminizmit, e dallonin theksin shpirtëror më mirë se ata të mëvonshmit, kur theksohet aspekti politik dhe ekonomik. Deri tek Iluminizmi akoma jemi në qerthullin e fuqisë së ideve që lidhen më natyrshëm me Rilindjen dhe Reformimin, kurse pas revolucionit industrial dhe afirmimit të nacionalizmit, në preokupimet politike, edhe interpretimi vjen e fokusohet të këto aspekte që gjithësesi janë së pari pasoja të shpërthimit në sferën shpirtërore dhe intelektuale të Mesjetës.
Konkluzioni i një teksti të historisë nënvizon edhe një herë rëndësine e Reformacionit kur thotë se: “Shumica e historianëve janë dakord që çarja e Kishës së gjithëpushtetshme të Mesjetës ishte faktori më i rëndësishem në mbylljen e epokës Mesjetare, dhe Reformacioni kështu del si i rëndësise madhore për ngritjen e qytetërimit Perëndimor modern (Harrison and Sullivan, 1980, fq. 369).”
Lidhja e Reformacionit me Nacionalizmin
Nëse arrijmë në konkluzionin që Reformacioni ishte kyç në mbarsjen e botës moderne me mentalitetin e lirisë, mendimin kritik dhe të barazisë shoqërore, atëherë është më e lehtë të dallosh ndikimin e pakrahasueshem që pati Reformacioni edhe mbi zhvillimin e nacionalizmave (Harrison and Sullivan, 1980, fq. 369). Çështja e përkufizimeve për kombin dhe fillimeve të shfaqjes se kombeve, apo për nacionalizmin si i përkufizuar më shumë kulturalisht apo politikisht, është një diskutim i gjatë dhe i komplikuar (Hutchinson and Smith, 1994, fq. 4) por, për qellimin tonë këtu, mund të themi se nuk ka dyshime për rolin kryesor të modernitetit dhe, në këtë kontekst, të protestantizmit në shfaqjen e kombeve apo nacionalizmit.
Në lidhje me tiparet e nacionalizmit dy nga studiuesit me ne ze të çështjes thonë në librin e tyre: “Në këndvështrimin e tyre [baballarëve të nacionalizmit si Rousseau, Herder, Fichte, Korais, dhe Mazzini], dhe të nacionalisteve me të rinj, lëvizja [nacionaliste] sjell bashkë aspiratat jetësore të botës moderne: për autonomi dhe vetëqeverisje, për unitet dhe autarki, dhe për identitet autentik (Hutchinson dhe Smith, 1994, fq. 4).” Është pikërisht të ky kuptim ideologjik, që nënkupton lirinë që u shfaq me Reformacionin protestant si pjesa kryesore e aspekteve që sollen botën moderne, që unë dalloj kontributin e Reformacionit në shfaqjen e nacionalizmit.
Një tjetër shenjë e kësaj rëndësie të Reformacionit për shfaqjen e nacionalizmit, duke qenë në qendër të shfaqjes se botës moderne, del gjithashtu nga pyetja dhe përgjigjia e Anthony D. Smith: “Pse kombet dhe nacionalizmi së pari u shfaqen në Evropen Perëndimore? Përgjigjia nuk qëndron në ardhjen e kapitalizmit apo të shtetit të centralizuar modern, as në rolin e gjeografisë politike theksuar nga Hugh Seton-Watson… por në influencen e fesë, dhe veçanerisht Krishtërimit. Kombi, sipas Hastings, është një fenomen i krishterë… (Guibernau dhe Hutchinson, 2001, fq. 15).”
Epoka e lëvizjeve të medha shoqërore që filluan pas Iluminizmit të shekullit XVIII me revolucionin Francez, kur shfaqen edhe shumica e formimeve të kombeve, shoqërohet nga një vale rizgjimi dhe zgjerimi i jashtezakonshem i Protestantizmit. Përhapja e protestantizmit dhe veçanerisht ai ungjillor, dallohet në atë që nga historianet quhet “rizgjimi i madh” rreth 1750-s me George Whitfield dhe vëllezerit Wesley që zgjati rreth 40 vjet. Pastaj një valë e dytë e ngjashme filloi rreth vitit 1800 me Charles Finney kur misionet ungjillore ndërkombëtare gjithashtu u intensifikuan. Sipas historianit Kenneth Latourette, duket se Protestantizmi përjeton një zgjerim të shpejte nga kjo kohë deri në mesin e shekullit XX kur ia ka kaluar shumë zgjerimit të Ortodoksise, dhe është në të gjitha vendet ku është edhe Katolicizmi, por në numër më të vogël (Latourette, 1975, fq. 1018).
Një tjetër koleksion shkrimesh për nacionalizmin konfirmon të njëjten bindje të përgjithshme të lidhjes së nacionalizmit me modernizmin, që përsëri nuk mund të kuptohet në fillimet e veta pa ndikimin dominant të Reformacionit dhe përhapjes së protestantizmit. Në këtë analizë të pikëpamjeve për nacionalizmin dhe lidhur me spekulimet e kohës së shfaqjes së kombeve konkludohet se ka dy “kalendare kontrastues: modernistet e datojnë formimin me ardhjen e modernitetit, në çfarëdo forme që përkufizohet kjo e fundit; perenialistet i shohin [kombet] si të përjetshem, … madje fenomene mijëvjeçaresh sigurisht paraprires të modernitetit.
Modernizmi mbetet një nga postulatet e pakta i përqafuar nga shumica e studiuesve, në vetvete një arritje e rrallë kjo (Leoussi and Grosby, 2007, fq. 18).” Sigurisht që kur themi “modernist” ne lidhje me kuptimin e shfaqjes së kombeve nuk mund të themi se ka dakordësi për shumë gjera por minimalisht “… nëse modernistet kanë të drejte atëherë nuk mund të këtë as kombe dhe as nacionalizem në përiudhen para-moderne (Smith, 1991, fq. 44).”
Adrian Hastings, megjithëse merret si shembull i një perenialisti (Ozkirimli, 2010, fq. 58), në lidhje me kuptimin e tij për etnine dhe kombin është i kujdesshem të diferencojë “nacionalizmin” si ideologji që ai nuk e konsideron të mundshme para modernitetit. Teza qëndrore e Hastings është: “kombet moderne mund të dalin vetëm nga etni të caktuara, nën ndikimin e zhvillimit të një gjuhe dhe presioneve të një shteti. … Origjina përkufizuese e kombit, arsyeton Hastings, ashtu si çdo realitet tjetër i madh i përvojes moderne perëndimore, duhet të përcaktohet në një epoke shumë më heret se shumica e historianëve moderniste ndihen rehat për ta konsideruar, ajo e formatimit të shoqerisë mesjetare (Ozkirimli, 2010, fq. 59).”
Kjo teze duket se mbështët edhe më mirë se sa thjesht kategoria e gjerë e “modernitetit” kuptimin e Reformacionit si bartes i modernitetit, influencues në lidhje me kombet dhe nacionalizmin; kjo edhe për faktin se teza e Hastings konsideron që etnitetet kthehen në kombe kur gjuha e tyre specifike kalon nga një faze orale në përdorimin e shkruar, në masën që përdoret rregullisht për prodhimin e një letersie, dhe veçanerisht për perkthimin e Biblës (Hastings, 1997, pfq. 11–12).
Kur merr parasysh që Hastings e konsideron Biblen si atë që siguron modelin origjinal për kombin duke iu referuar rastit të Hebrenjve, që mbetet një rast i pashmangshem i një realiteti kombëtar aq sa vetëm përkufizimet e lodhshme mund të të ngaterrojnë të mos e dallosh, përsëri vijmë tek i njëjti argument që interpretimi i krishterë, dhe veçanerisht ai protestant, bën të mundur që kombet të ekzistojnë në kuptimin që kemi sot për kombet (Ozkirimli, 2010, fq. 60).
Kisha mesjetare deri në kohën e Luterit, ishte jo kombëtare. Rezultati i reformimit duket tek kishat Kalviniste që ishin kisha kombëtare (Svicerane, Hollandeze, Gjermane, Skoceze dhe Kisha Anglikane) që janë në kontrast të dallueshem me kishën Mesjetare. Nuk mund të mohohet dot influenca e Protestantizmit në këtë drejtim kombëtarizues packa se nuk ishte qëllim në vetvete. Qëllimi i parë i protestantëve duhet parë i lidhur me misionin biblik.
Duke kuptuar karakteristiken kryesore të ungjillit, si lajm dhe si kumt, që nënkupton një gjuhe të kuptueshme për individin dhe komunitetin gjuhësor, kuptojmë edhe kontributin e natyrshëm të përkthimit të Luterit të Biblës ne Gjermanisht, jo vetëm për komunikimin e ungjillit si një preokupim fetar por, pa kontradikte ne të njëjten kohë, edhe një kontribut për kulturën gjermane si edhe për kristalizimin e kombit gjerman.
Reformacioni që shpertheu me Luterin vuri ne qendër nevojën e arsimit ne gjuhen e popullit për të mesuar dhe zbatuar Biblen dhe indirekt ky fokus tek Bibla konsolidoi bazen me të mirë të zhvillimit të ideve kombetare me arsimin kombetar që është vendimtar ne formimin e kombit. Megjithëse ideja e kombit kishte filluar me pervijimin e disa fuqive rajonale Europiane si Anglia, Gjermania, Franca, vetëm me reformimin e kishës dhe riformatimin e jetës kulturore ne reagimet e ndryshme ndaj reformacionit kishtar, mori hov ideja kombetare dhe fuqia e arsimit kombetar që realizoi shtetin kombetar. Përsëri mund të nenvizojme se ky theks tek Reformacioni nuk është ne kontradikte me efektin që solli grumbullimi i influencave të Rilindjes Europiane perkrah Reformacionit me Racionalizmin, Klasicizmin, Iluminizmin dhe madje edhe Romantizmin duke u bere një dallge e madhe që gjeti dalje dhe u përhap ne gjithë botën me revolucionin francez dhe lufterat Napolonike dhe solli një rezultat formatues për botën me epoken e kombeve moderne.
Këtu hyn edhe Shqiperia dhe roli i protestanteve shqiptare, si analog me atë që luajti Luteri ne kombin e tij, si ilustrim i rolit të protestantizmit ne përgjithësi ne shfaqjet e kultures moderne, duke kultivuar gjuhen pamvaresisht se motivimi ishte me i lartë se thjesht ai kombetar.
Reformacioni dhe Shqiperia:
Nëse shikojme lidhjen e Reformacionit me lëvizjet kombetare që moren flake edhe nga revolucioni Francez, që ishte ne vetvete një zhvillim i asaj lirie të cliruar nga reformacioni, do të pranojme që nuk ishte rastesi që zgjimet kombetare ne atë periudhe duken pothuaj si një epidemi. Kapja e kësaj ndjenjë të përhapjes se ideve kombetare, pothuaj si një fenomen natyror, “koha e rilindjes kombetare,” është e kuptueshme, por duhet theksuar që pamvaresisht nga rrymat dhe lëvizjet shoqërore të periudhave me ndikimet nga ekonomia apo politika apo faktore të tjerë të shumte, roli i ideve, dhe ne këtë rast roli i ideve të cliruara nga reformacioni protestant, nuk mund të neglizhohet. Këtu është me vlere të theksojme që nuk duhet të nenvleftesojme rolin e ideve perballe rolit të interesave dhe aspekteve materiale të jetës sepse ashtu sic thotë edhe Brinton: “… ne historine njërezore nuk ka fakte të rëndësishme që nuk janë të lidhura me idetë. … Asnjë historian i ideve s’ka nevoje të debatoje nëse idetë apo interesat i shtyjne njërezit të veprojne ne shoqeri, as se kush vjen se pari. Ashtu si makina nuk ecën pa benzinen dhe ndezjen ashtu edhe pa të dyja; idetë dhe interesat (orekset, shtysat, apo faktoret materiale) nuk ka shoqeri njërezore funksionale dhe as histori njërezore (Brinton, 1963, fq. 12).”
Sigurisht që ne periudhen e rilindjes kombetare ishin pjekur disa kushte shoqërore për veprimtarite që u ndermoren nga njërez e grupe të ndryshme dhe kishte edhe shumë arsye të tjera pse njërezit benin ato që benin, por kjo nuk anullon të vërtetën e influences se ideve protestante nëse ne jemi të gatshem ta shqyrtojme këtë interpretim. Dallimi i formave tipike të influencuara nga Reformacioni ka të beje kryesisht me shkollen kombetare dhe gjuhen kombetare. Duke qene pa dyshim një nxitje protestante, pikësepari për përhapjen e ungjillit clirues të individit nga çdo tradicionalizem i mbyllur dhe armatosjen e njëriut me aftesite shqyrtuese të një lidhjeje direkt me Perendine, shkolla ne të njëjten kohe është edhe një avantazh i shumanshem formatimi kombetar.
Duke ardhur me specifikisht ne rastin e Shqiperise, kemi shoqerinë Biblike Britanike, një organizatë protestante, jo rastesisht e krijuar ne vitin 1804 ne mes të rizgjimeve ungjillore të përmendura me lart, është e interesuar ne menyre specifike të sjelle biblen ne gjuhen e kombeve të ndryshme ku perfshihet Shqiperia qysh ne 1816 (Lloshi, 2012, fq. 37). Xhevat Lloshi, studiues i mirenjohur shqiptar, shkruan për ideatorin e parë të perkthimit shqip: “Robert Pinkertoni jepte ndihmese të cmuar për kulturen shqiptare, pikërisht që të beheshin me të arrira vetite e shpiptareve të rrepte (Lloshi, 2012, fq. 67),” duke lidhur kështu interesimin e paster protestant për biblen me aspiratat e zgjuara kombetare të popujve.
Përsëri studiuesi Lloshi pershkruan me objektivitet, duke treguar një kuptim jo të zakonshem midis studiuesve shqiptare lidhur me sfondin kuptimor të protestanteve, se motivimi protestant ishte i sinqerte ne lidhje me besimin e tyre por ne një vijimesi të natyrshme me interesat kombetare të Shqiptareve dhe jo si një duel i heshtur kontradiktash të fshehura që zakonisht na serviren, sidomos nga brezi i studiuesve të formuar me dyshim ndaj fese ne përgjithësi; “sidomos pa asnjë dije nga gjithë konceptimi protestant për Biblen (Lloshi, 2012, fq. 115).” Ja si na e pershkruan ai kuptimin e tij për shoqerinë Biblike të lartpërmendur dhe protestantet ne përgjithësi:
“Ndonëse libri i parë shqip i Gj. Buzukut (1555) ka pjese të gjera nga Bibla dhe perpjekje të tjera janë bere për perkthimin e Shkrimeve të Shenjta shqip, deri ne shekullin XIX nuk kemi pasur asgje të tille të botuar. Dy kishat e medha, katolikja dhe ortodoksja, për arsye të nderlikuara, e shperfillen këtë fushe kaq të rëndësishme dhe e lane djerr. Atë e zune protestantet, të cilet do të kishin sukses jo vetëm sepse diten ta leronin e ta mbillnin me mjështërine nga përvoja boterore, por edhe sepse pengesave nga kundërshtaret e tyre iu pergjigjen me një konceptim kulturor punes. Ky konceptim e pranonte gjuhen e vendit si mjet, madje edhe e vlerësonte dhe e perpunonte me seriozitet. Ai që ndihmonte shqipen ne shekullin e Rilindjes sone, e kishte historikisht të fituar betejen. për afër një shekull e gjysme perkthimet shqip për Shqiperine i ka realizuar Shoqeria Biblike Britanike dhe për Vendet e Huaja” (Lloshi, 2012, fq. 29).”
Ajo që me fjalë të tjera thuhet Këtu është se protestantet ne përgjithësi e lidhnin frymezimin biblik për përhapjen e lajmit të mirë – ungjillit, me levrimin e gjuhes kombetare dhe arsimin, që ishin kontribute të vetedijshme për kulturen e kombit. Dhe mund të themi me argmumentet e meposhtme se protestantizmi ne Shqiperi ka ardhur pikërisht me këtë dashuri për gjuhen dhe kombin shqiptar duke dhënë një kontribut të jashtezakonshem. Qysh ne dokumentin e themelimit të Vellazerise Ungjillore ne 1892, që sot konsiston ne komunitetin e peste zyrtar fetar ne Shqiperi, konfirmohet pikërisht ky konceptim kulturor i punes për ungjillin kur thuhet se “Vellazeria Ungjillore… ka si qellim të vetëm përhapjen e Ungjillit dhe zhvillimin e letersise shqipe ne Shqiperi me të gjitha mjetet e ligjshme (Kuanrud, 1998, fq. 190).”
Kur flet për vendimin e themelimit të Shoqerisë Biblike Britanike për perkthimin e Biblës ne gjuhet e kombeve Lloshi thote: “… nga fryma e saj, një ngjarje e tille do të krahasohej me vete Reformacionin e shekullit XVI, kur ze fill protestantizmi (Lloshi, 2012, fq. 30).” Ky është edhe argumenti im ne këtë prezantim: protestantizmi ishte fryma që solli levrimin e gjuhes kombetare dhe arsimit kombetar permes motivimit biblik që ungjilli, lajmi i mire, t’u shkoje të gjitha kombeve.
Roli katalizator i Biblës, për shkak të përhapjes se saj dhe fleksibilitetit përdorues nga europiane të ndryshem për studimin e gjuhes, është një faktor i pamohueshem ne fillimet e studimeve të albanologjise qysh me J. Ksilanderin ne 1835, e me pas J. G. Hani, Dh. Kamarda, G. Majeri (Lloshi, 2012, fq. 110–112). Studiuesi Lloshi shkruan për botimin nga protestantet ne 1827 të “… se pares Dhiatë të re për gjuhen shqipe… si tekst i mirefillte i gjuhes se shkruar të njërit prej popujve me të lashte të Ballkanit” duke thene se “Interesimi i dijes europiane për shqipen iu drejtua atij si burimit me të vlefshem dhe të besueshem (Lloshi, 2012, fq. 108).”
Një studjues Amerikan1 që ka jetuar e punuar ne Shqiperi për mbi 20 vjet, po ndricon disa aspekte të panjohura ne historine e nderveprimit të protestanteve me Shqiperine qysh ne fillimet e shekullit të XIX, por nga studimet e tij duket se edhe dokumenti i parë shqip nga Buzuku ne 1555 ka shumë të ngjare të jete i lidhur me idetë protestante që qarkullonin ne botën katolike të Ballkanit të asaj kohe. këto ide protestante shfaqen ne jeten e sllovenit Primoz Trubar (1508-1586), ish-prift katolik që u be reformator i njohur si autori i librit të parë të shtypur ne Sllovenisht, për të cilin Buzuku yne patjetër kishte dijeni.
Pra formacionet kuptimore si: ungjilli/Bibla – gjuhe/kulture – liri/vetevendosje, janë të pakten kuptimisht të dallueshem si forma të natyrshme të mendimit të cliruar protestant. Historikisht edhe ne Shqiperi kemi ndikimin pionier të Shoqerisë Biblike dhe botimit të parë të Biblës ne 1827, si edhe shkollat e para kombetare të lidhura me protestantet e parë Shqiptare. Shumë Shqiptare akoma nuk e dine se filmi i famshem “Mesonjëtorja” është një dramatizim i historisë se perpjekjeve të ungjilloreve të pare, Qiriazeve, për hapjen e shkolles shqipe.
Ndikimi ne formatimin e ndërgjegjes kombetare Shqiptare të protestanteve të parë Shqiptare me Qiriazet ne krye është e veshtirë të matet, por është i paneglizhueshem. Ne diskutim të pyetjes se c’rol ze protestantizmi ne radhen e besimeve tradicionale Shqiptare, profesori Giovanni Cimbalo është mjaft i qarte ne konkluzionin e tij të argumentuar pergjatë librit: “E kemi parë tashme se historia e tij [protestantizmit shqiptar] kryqezohet thellesisht me perpjekjet për emancipimin e popullit shqiptar; me gjallerimin dhe përhapjen e gjuhes shqipe; me alfabetizmimin e vendit dhe luften për pavaresi (Cimbalo, 2013, fq. 244).”
Ne analize të historisë se ndikimit të ungjilloreve ne Shqiperi kemi përsëri një linjë të qarte të lidhjes se mesazhit biblik të ungjillit me gjuhen kombetare dhe formimin e ndërgjegjes kombetare: Fjala/Bibla shqip – Ndricimi/shkolla shqipe – Kombi Shqiptar emancipohet.Gjerasim Qiriazi (Kuanrud, 1998) kuptoi lajmin e mirë nga ungjillore protestant anglishtfoles rreth vitit 1870 kur jetonte ne Manastir, dhe kjo e shtyu të linte zanatin e kepucarit për të mesuar si t’u predikonte të tjereve këtë lajm të mirë të dashurise se Perëndisë dhe të punonte për shkrimin shqip, shkollen shqipe dhe perparimin e kombit shqiptar.
Qiriazi ne fillim shkoi si ungjilltar edhe tek Bullgaret ashtu si edhe Thanas Sina, një tjetër ungjillor Shqiptar i të njëjtes periudhe, por kombi i tyre kishte me shumë nevoje prandaj u kthyen me lajmin e mirë ne Shqiperine e tyre prej dashurise se Perëndisë për kombin e tyre. Nuk kishte kontradikte për ungjilloret shqiptare midis kombit dhe ungjillit sepse ungjilli ishte e mira për kombin dhe kombi nuk mund të ndricohej pa ungjillin. Nëse e donin kombin do të sillnin ungjillin dhe nëse e donin ungjillin do t’ia shpallnin kombit, por që kombi të kuptonte ungjillin duhej të kuptonte vetveten, të ndërgjegjesohej, të kultivonte gjuhen e vet sic kishte ndodhur ne Evropen e Luterit. Ky motivim është veshtirë të kuptohet kur nuk kupton ungjillin por të pakten duhet kuptuar si lajmi i mirë për të miren e kombit që ne atë kohe lidhej direkt me të miren tjetër, atë të ndertimit të ures komunikuese mes zemres dhe mendjes se kombit, ne rritjen ndërgjegjesuese të gjuhes se shkruar kombetare dhe arsimit kombetar si hap paraprak emancipues.
Ungjilloret dhe patriotet e tjerë shqiptare:
Kombi Shqiptar, kjo familje etnike unike, ka ditur gjithmone të ruaje kontributin e mirë për jeten kombetare pamvaresisht nga cfare kendi ideologjik apo fetar ka ardhur kjo e mire, dhe ne këtë rast, ne fillimet e viteve 1820 me perkthimin e Biblës shqip, ishin të krishterët ungjillore që kishin iniciativen. Por për realizimin e botimeve shqip dhe shkolles shqipe u desh mbështëtja e fuqishme e Shqiptareve të te gjitha besimeve; si atyre Myslymane e Bektashinj që ishin ne balle të lëvizjes kombetare me Naim Frasherin dhe vëllezerit e tij Abdylin e Samiun; apo Katolikeve të veriut që kishin levruar shqipen me dashuri qysh ne mesin e viteve 1500 (me Buzukun, Bogdanin, Budin, dhe Bardhin) dhe tani vinin plot ide me Fishten dhe Mjeden ne Kongresin e Alfabetit. Sigurisht këto projekte kombetare u zhvilluan edhe me dashamiresine e popullsise shqiptare ortodokse ku fillimisht u mboll ky filiz ungjillor si bekim për kombin Shqiptar. Ajo që e bëri të pranueshem kontributin ungjillor ishte dashuria për shqipen, sepse patriotet mbështëteshin ne unitetin e qenesishem brenda familjes shqipfolese si perkatesi e njëjte kombetare, por edhe dallonin protestantizmin si kontribut pozitiv para ideologjive të tjera që nenvleftesonin shqipen.
Kontributi i ungjilloreve për gjuhen Shqipe ishte mjaft i qarte perkrah patrioteve të tjerë të rrymave të ndryshme të dukshme sidomos ne Kongresin e Manastirit ne 1908 kur u diskutua alfabeti Shqip; një nga ngjarjet me të rëndësishme të kultures dhe kombit Shqiptar. Nga protestantet, Gjergj Qiriazi, që ishte edhe zevendes president i klubit Bashkimi, bashke me Grigor Cilken, pastor i kishës ungjillore ne Korce, moren pjese si delegatë votues të kongresit të alfabetit ku nga gjithë pjesemarresit vetëm 32 vete kishin të drejte vote. Gjergj Qiriazi u votua si president i perkohshem ndersa pritej ardhja e Mid’hat Frasherit, dhe Parashqevi Qiriazit e vetmja delegate femer ne Kongres ishte sekretare dhe mbajti fjalim aty. Madje të dy ungjilloret gjithashtu u zgjodhen si anetare të komisionit prej 11 anetaresh me autoritet të plote të caktonin një alfabet dhe e konkluduan punen me sukses pas diskutimeve disa ditore (Young, 2011, fq. 34–37).
Duke raportuar për këtë ngjarje madhore kombetare Gjergj Qiriazi shkruan me 16 Janar 1909: “Jam shumë i kenaqur të them se thuajse të gjithë të deleguarit të cilet ishin të pranishem ne këtë Kongres shprehen mirenjohjen e tyre të madhe dhe sa ne borxh ndjehen ndaj Shoqerisë Biblike për gjithcka që ajo ka bere për kombin… Midis atyre të cilet e shprehen këtë mirenjohje kishte edhe shumë myslimane dhe shumë prej tyre me kerkuan t’i shpreh falenderimet e tyre të perzemerta Shoqerisë nga ana e tyre (Young, 2011, fq. 38).”
Ne vitin 1910, një demonstrimin masiv 12.000 vetash ne Korce therriste ‘Rrofte alfabeti shqip!’ duke perfshire baballare bektashinj dhe hoxhallare myslimane. Poeti dhe hoxha Hafuz Aliu tha atë që të gjithë shqiptaret kuptojne: “Shkronjat e shqipes nuk lidhen me fene dhe nuk sjellin asnjë pengese.” Aty u kendua edhe kenga për alfabetin, kompozuar nga Parashqevi Qiriazi duke u bere një himn kombetar (Young, 2011, fq. 41).
Gjithashtu, për ne Shqiptaret nuk përbën cudi fakti që Kongresi i Manastirit, që caktoi alfabetin prioritar me germa latine, kishte inkurajuar hapjen e një “shtypshkronjë shqiptare ne Manastir nen drejtimin e Gjergj Qiriazit, i krishterë ungjillor, kur kjo shtypshkronjë u financua nga një grup bejleresh myslymane (Young, 2011, fq. 40).” Ne një raport të vitit 1911 Hodgson i Shoqerisë Biblike thotë se “ne Manastir e gjetem shtypshkronjën shqiptare ne funksionim të plote… Kryetari dhe bordi drejtues i shtypshkronjës janë shqiptare muhamedane të cilet me sakrifice të konsiderueshme kanë ngritur fondet për sigurimin e saj. Ata e konsiderojne shtypjen e Biblës ne shqip si thirrjen dhe detyrën e tyre të parë dhe e kanë vendosur shtypshkronjën ne dispozicion të plote të Shoqerisë Biblike për këtë qellim (Young, 2011, fq. 44).”
Naim Frasheri dhe i vellai Samiu, që ishin ne poste të larta ne qeverine turke, ofruan ndihme të rëndësishme për shkrimet shqipe dhe shkollen shqipe të protestanteve ungjillore Shqiptare. Edhe nipi i tyre Mid’hat Frasheri, që ishte minister i arsimit dhe komunikimit ne qeverine e perkohshme shqiptare, ishte gjithashtu një mbështëtes i palekundur i Shoqerisë Biblike. Ai shkroi një artikull, që e botuan ne anglisht ne vitin 1911, ne të cilin ai thoshte: “Ndjenja kombetare… është e fuqishme për të vene ne heshtje çdo ndryshim që diversiteti i feve mund të këtë krijuar. Shqiperia kurre nuk e ka njohur hidherimin dhe urrejtjen fetare; dhe çfarëdo qoftë kredoja e tij qoftë katolik, ortodoks ose mysliman, shqiptari është gjithmone një patriot i mire….dhe ne një artikull vijues thote: “Mbi të gjitha, ndjehem i detyruar të ofroj një kontribut të duhur mirenjohjeje ndaj Shoqerisë Biblike Britanike dhe të Huaj, për sherbimet që i ka kryer vendit dhe literatures sone, me ane të perkthimit të Shkrimeve të Shenjta ne gjuhen shqipe.
Ne fakt, është e pamundur të flasesh për gjuhen dhe literaturen e Shqiperise pa përmendur punen dhe perkushtimin e atyre që për një kohe kaq të gjatë dhe kundrejt shumë veshtirësive kanë vazhduar me këtë pune fisnike (Young, 2011, fq. 48).”
Patrioti Mihal Grameno ka shkruar për shkollen e parë të vashave: “Po nuku duhet mohuar edhe harruar kurre sherbimet e medha që i ka sjelle çështjes një ‘fole kombetare,’ e cila ishte një qendër dhe një fortese ku mblidheshin edhe që ku përhapeshin ndjenjat e shkendijat kombetare. Kjo ‘fole’ ishte shkolla e vajzavet ne Korce, e themeluar prej të pavdekurit dergimtar kombetar Gjerasim D. Qirias, emerin e të cilit, historia e Shqiperise do t’e shkruajne me shkronja të arta duke u mburur me veprat edhe me sherbimet e tija të pachmuara që ka sjelle mbi alltarin e atdheut (Kuanrud, 1998, fq. 166).”
Ungjilloret si ura lidhese me Perendimin:
Lidhja e ungjilloreve me shtetet e fuqishme protestante të kohës, si Amerika dhe Britania e Madhe, ishte një gje që solli vetëm fryte të mira për kombin Shqiptar.
Ne fakt pas një vit pasi ishte hapur shkolla shqipe e vajzave, Porta e lartë apo qeveria Osmane, me sebepin e regjistrimit të ndertesave që përdoreshin për qellime arsimore, kishte ndermend të ndalonte funksionimin e shkollave dhe të kishave duke u ndaluar atyre përdorimin e ndertesave edhe pse leja ishte leshuar për një veprimtari të tille.
“Kryeministri britanik, Lord Salisbury, udhezoi ambasadorin e tij ne Stamboll që ‘te kundërshtonte çdo kufizim mbi lirinë e ndërgjegjes dhe të adhurimit.’ Ne Prill të vitit 1892 Ambasada Britanike se bashku me Legaten Amerikane, i bene të ditur Portes se lartë se ato nuk do të lejonin mbylljen arbitrare e pa arsye të çdo shkolle të hapur nga cilido misionar, ‘qofte kjo e hapur ne shtepine e tij (Kuanrud, 1998, fq. 172–3).’” Ne 1902 kur u mbyll shkolla e djemve, kjo shkolle rezistoi pa u mbyllur për shkak të lidhjeve me fuqite e huaja. Përsëri kur ne 1910 të gjitha shkollat e tjera u mbyllen kjo ishte e vetmja që funksionoi për disa kohe si shkolle nen mbrojtjen Amerikane dhe u quajt edhe “shkolla amerikane.”
Edhe sot, pak shqiptare e bejne lidhjen e ndihmes se Presidentit Wilson, ne sigurimin e pavaresise se Shqiperise, me ungjilloret protestante të asaj periudhe. Phineas Kenedi, një misionar protestant ungjillor ne Korce për shumë vjet, kishte qene student kur Wilson ishte president i shkolles teologjike. Ishin protestantet ungjillore ata që informonin audiencat e tyre ne Amerike për gjendjen e Shqiptareve dhe pak studiues si Mal Berisha (Berisha, 2012, fq. 162), kanë shkruar për kontributin e ungjilloreve si Charles Telford Erickson, që hapi shkollen bujqesore të Kavajes, dhe ishte perfaqesues për Shqiperine ne Konferencen e Paqes ne Paris 1919; apo që Parashqevi Qiriazi ishte atje gjithashtu si e vetmja grua delegatë ne këtë konference perkrah Ericksonit dhe Mihal Gramenos (Young, 2011, fq. 143).
Nëse sot nuk jemi një shoqeri ku duhet të ngrihet një vajze si Malala Yousafzai të ngreje zerin për arsimimin e vajzave, është sepse Shqiperia nuk është kthyer prapa ne edukimin e vajzave të veta qysh nga ajo shkolle e parë me vajzen e parë Shqiptare të diplomuar ne 1891, Sevasti Qiriazi. Shkolla e vashave nen drejtimin e protestanteve funksionoi deri ne vitin 1914 kur kishte nisur Lufta e parë Boterore, por deri atëherë ishin diplomuar aty 1028 nxenese. Motra e saj Parashqevia e vazhdoi këtë pune dhe formoi shoqaten e parë të grave shqiptare “Yll’i Mengjesit” qysh ne 1909 duke formuar dege neper qytete të ndryshme të Shqiperise. Parashqevia botoi gjithashtu ne 1909 ‘Abetare për Shkollat e Para’ duke u bere kështu edhe autorja e parë femer e teksteve shkollore Shqiptare (Young, 2011, fq. 41). Mbreti Zog thuhet se ka thene: “Nuk ka komb që ngrihet me lart sesa graria e vet” (Erickson, 2012, fq. 267) dhe ne sot kemi ministren e arsimit një grua, si edhe ministre të tjera dhe gra ne të gjitha frontet e jetës Shqiptare.
Protestantet nuk ishin as të vetmit as me të fuqishmit nder veprimtaret e rilindjes kombetare shqiptare, por ishin një faktor i vleresuar i rilindjes kombetare shqiptare, dhe format e mendimit protestant që ishin të natyrshme u bene të zakonshme edhe për të tjeret pa u identifikuar si të tilla sepse nuk mund të monopolizohet një rrjedhe e logjikshme e mendimit njërezor pamvaresisht se kush ishin të paret që e filluan atë rruge. për mua mbeten anektodike, fjalët që me tha me dashamiresi një akademik i njohur Shqiptar, ne fund të ngjarjes perkujtimore me 23 Tetor 2016, për 125 vjetorin e Shkolles se parë Shqipe të Vashave të hapur nga Protestantet Shqiptare patriote: “… ndoshta duhet të them që jam protestant pas kësaj që pame sonte.” Nenkuptimi ilustrues Këtu është që ne dallimin e influences se ndikimit të ideve protestante ne shumë fusha të jetës moderne të gjithë duhet të themi, ne këtë kuptim simbolik, se “jemi protestante.”
Ne konkluzion:
Historikisht, Protestantizmi cliroi mendimin e lire dhe themeloi rolin e autoritetit të shkrimit me inkurajimin e mendimin kritik dhe zgjedhjen vetevendosese që pastaj mori rrugen e vet edhe pertej kufinjve të kultures Europiane duke arritur edhe ne Shqiperi permes formave të ndryshme ku gjithsesi dallohet linja e drejtperdrejte protestante ne influencimin e gjuhes dhe arsimit kombetar Shqiptar.
[1] Autori është Presidenti i “Vëllazëria Ungjillore e Shqipërisë”
Referenca:
Berisha, M., 2012. Jeta e jashtezakonshme e amerikanit Charles Telford Erickson kushtuar Shqiperise. Edualba, Tirana, Albania.
Brinton, C., 1963. The shaping of modern thought. Prentice-Hall, Inc, Englewood Cliffs, New Jersey.
Cimbalo, G., 2013. Pluralizmi i besimit dhe komunitetet fetare ne Shqiperi, Studime të se drejtes se krahasuar. E drejta kishtare dhe të drejtat njërezore. Naimi, Tirana, Albania.
Erickson, C.T., 2012. Shqiptaret – Enigma e Ballkanit. Edualba, Tirana, Albania. Guibernau, M., Hutchinson, J. (Eds.), 2001. Understanding Nationalism. Polity Press,
Cambridge CB2 1UR, UK.
Harrison, J.B., Sullivan, R.E., 1980. A short history of western civilization to 1776, Fifth edition. ed. Alfred A. Knopf, New York,.
Hastings, A., 1997. The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism. Cambridge University Press, Cambridge.
Hutchinson, J., Smith, A.D., 1994. Nationalism. Oxford University Press, Oxford. Kuanrud, X., 1998. Bese, Shprese dhe Dashuri. Jeta e Gjerasim Qiriazit. Karte e Pende,
Tirana, Albania.
Latourette, K.S., 1975. A history of Christianity. Reformation to the present, Revised Edition. ed. Prince Press, New York, N.Y.
Leoussi, A.S., Grosby, S., 2007. Nationalism and Ethnosymbolism. History, Culture and Ethnicity in the Formation of Nations. Edingurgh University Press, Edingurgh.
Lloshi, X., 2012. Perkthimi i V. Meksit dhe Redaktimi i G. GJirokastritit 1810-1827. Onufri, Tirana, Albania.
Ozkirimli, U., 2010. Theories of Nationalism. A Critical Introduction, Second Edition. ed. Palgrave Macmillan, Hampshire RG21 6XS.
Reid, FQ.V., 1995. Readings in western religious tought. II. The middle ages through the reformation. Paulist Press, New York/Mahwah NJ.
Sheldon, H.C., 1994. History of the christian church. The modern Church. Part One. Thomas Y. Crowell and Co., New York,.
Smith, A.D., 1991. National Identity, Ethnonationalism in Comparative Perspective. University of Nevada Press, Reno, Nevada 89557 USA.
Young, D., 2011. Lëvizja Protestatë midis Shqiptareve 1908 – 1991. Tenda, Prishtine, Kosova.