Pastor, a jam i krishterë unë?

Çfarë do të thotë të jesh i krishterë në shekullin e 21të? A mundet dikush të jetë i krishterë e megjithatë të dyshojë lindjen nga e virgjëra dhe Ringjalljen? Unë ia drejtova këto pyetje Timothy Keller, një pastor ungjillor dhe autor librash ndër më të shiturit. Ai është ndër mendimtarët ungjillorë më të shquar të ditëve tona. Biseda jonë është redaktuar për arsye hapësire dhe qartësie.

KRISTOF: Tim, unë e admiroj Jezusin dhe mesazhin e Tij, por njëkohësisht jam skeptik për sa i përket temave që kanë pasur rëndësi thelbësore për krishterimin: lindja nga e virgjëra, Ringjallja, mrekullitë e kështu me radhë. Meqë jemi në sezonin e Krishtlindjes, le t’ia fillojmë nga lindja nga e virgjëra. A është kjo një pikë thelbësore besimi, apo mund të bëj përshtatjet e mia?

KELLER: Nëse diçka është vërtet themelore për një njësi besimi, ajo nuk mund të hiqet pa destabilizuar njësinë e tërë. Feja nuk mund të jetë çfarëdo që të duam ne. Nëse jam anëtar i bordit të Greenpeace dhe ngrihem e them se ndryshimi i klimës është mashtrim, do të më kërkohet të jap dorëheqjen. Unë mund t’i quaj mendjengushtë, por ata me të drejtë do të thoshin se mospajtimi duhet të ketë disa kufij, përndryshe nuk do të mund të kishim një organizatë të bashkuar e të integruar. Dhe do të kishin të drejtë. E njëjta gjë vlen për çdo besim fetar.

Por tregimet e para nga jeta e Jezusit, si Ungjilli i Markut dhe letra e Palit drejtuar Galatasve, as që e përmendin lindjen nga e virgjëra. Ndërsa referenca e Lukës për këtë është shkruar në një lloj tjetër greqishteje e ndoshta është shtuar më vonë. Pra, a nuk ka vend për skepticizëm?

Po të ishte thjesht një legjendë që mund të braktiset, ajo do të dëmtonte strukturën e mesazhit të krishterë. Luc Ferry, në shqyrtim të tregimit që jep Ungjilli i Gjonit për ardhjen e Jezusit në botë, thotë se ajo na mëson se fuqia që qëndron pas gjithë universit nuk ishte thjesht një parim kozmik jopersonal, por një person i vërtetë që mund të njihet e duhet. Ky mësim i skandalizoi filozofët grekë e romakë, por ishte revolucionare për historinë e mendimit njerëzor. Ai ritheksoi rëndësinë e personit individual dhe dashurinë si virtyti suprem, sepse Jezusi nuk ishte thjesht një qenie njerëzore madhështore, por Perëndia Krijues paraekzistues, i Cili erdhi në tokë në mënyrë të mrekullueshme si një qenie njerëzore.

Po Ringjallja? A duhet marrë vërtet fjalë për fjalë?

Mësimi nuk ishte pika kryesore e misionit të Jezusit. Ai erdhi për t’i shpëtuar njerëzit me anë të vdekjes së Tij për mëkatin dhe ringjalljes së Tij. Kështu, mësimi i Tij i rëndësishëm etik ka kuptim vetëm nëse nuk e ndani prej këtyre doktrinave historike. Nëse Ringjallja është realitet i mirëfilltë, ajo shpjegon pse Jezusi mund të thotë se të varfrit e zemërbutët do të “trashëgojnë tokën” (Mateu 5:5). Shën Pali tha se pa ringjalljen, krishterimi është i padobishëm (1 Korintasve 15:19).

Por më lejo të të kundërshtoj. Ti e di më mirë se unë se vetë Shkrimet tregojnë se Ringjallja nuk ishte kaq e qartë. Maria Magdalena në fillim nuk e njohu Jezusin e ringjallur, e po kështu edhe disa prej dishepujve, dhe ungjijtë janë të mjegullt për sa i përket pranisë së fjalëpërfjalshme të Jezusit, veçanërisht Marku, ungjilli i parë i shkruar. Prandaj, nëse themi se këto pjesë duan të thonë se Jezusi vërtet u ngjall prej së vdekurish, pse kjo paqartësi?

Unë nuk do t’i karakterizoja si të mjegullta përshkrimet që jep Dhjata e Re për Jezusin e ringjallur. Ato janë shumë konkrete në detajet që japin. Po, Maria në fillim nuk e njeh Jezusin, por pastaj e njeh. As dy dishepujt në rrugën për në Emaus (Luka 24) nuk e njohin Jezusin në fillim. Përvoja e tyre ishte analoge me rastet kur takon dikë që për herë të fundit e ke parë 20 vjet më parë, kur ishe fëmijë. Shumë historianë kanë argumentuar se këtu na jepet vula e vërtetësisë së dëshmisë okulare. Po të sajoje histori për Ringjalljen, a do të imagjinoje se Jezusi kishte ndryshuar aq shumë sa të mos identifikohej menjëherë, por jo aq sa të mos njihej edhe pas disa çastesh? Sa për Ungjillin e Markut, po, ai përfundon në mënyrë të befasishme pa kaluar te Ringjallja, por shumica e studiuesve besojnë se pjesa e fundit e librit ose pergamenës ka humbur pa arritur te ne.

Skeptikët duhet të marrin në konsideratë një tjetër aspekt të habitshëm të këtyre tregimeve. Maria Magdalena emërohet dëshmitarja e parë e Krishtit të ringjallur, por në ungjijtë e tjerë edhe gra të tjera përmenden si dëshmitaret e para okulare. Ajo ishte një kohë kur dëshmia e grave nuk përbënte provë të pranueshme në gjyq, për shkak të statusit të ulët social që kishin. Kritikët e hershëm paganë të krishterimit u kapën fort pas kësaj dhe e hodhën poshtë Ringjalljen si fjalën e “femrave histerike”. Po t’i kishin shpikur, shkruesit e ungjijve nuk do të kishin vënë kurrë gra në ato tregime. Pra, nuk i shpikën.

Kisha e krishterë është pak a shumë e pashpjegueshme nëse nuk besojmë në ringjalljen fizike. Në librin “Ringjallja e Birit të Perëndisë”, N.T. Wright argumenton se është e vështirë të sajosh një shpjegim alternativ të pranueshëm nga ana historike për lindjen e lëvizjes së krishterë. Vështirë të shpjegosh se pse mijëra hebrenj, praktikisht brenda një nate, adhuruan një qenie njerëzore si hyjnore, edhe pse e gjithë feja dhe kultura e tyre i kushtëzonte të besonin se kjo ishte jo vetëm e pamundur, por edhe tërësisht heretike. Shpjegimi më i mirë për këtë ndryshim ishte se qindra prej tyre e kishin parë vërtet Jezusin me sytë e tyre.

Atëherë ku mbeten njerëzit si unë? A jam unë i krishterë? Ndjekës i Jezusit? I krishterë laik? A mund të jem i krishterë nëse dyshoj për Ringjalljen?

Unë nuk do të dilja në përfundime për dikë pa folur gjatë e gjerë me të më parë. Por, në përgjithësi, nëse nuk e pranon Ringjalljen ose besimet e tjera themelore siç përkufizohen në Kredon e Apostujve, do të thosha se je jashtë kufijve.

Tim, ndonjëherë njerëzit thonë se përgjigja është besimi. Por, si gazetar, skepticizmi ka qenë i dobishëm për mua. Nëse dëgjoj diçka që tingëllon besëtyte, kërkoj dëshmi okulare dhe prova. Ky është qëndrimi që marrim ndaj islamit, hinduizmit dhe taoizmit, ndaj pse të mos e shtrijmë skepticizmin edhe në besimin tonë?

Jam dakord. Ne duhet të kërkojmë prova dhe arsyetim të mirë, dhe nuk duhet t’u vëmë vizën feve të tjera si “besëtyte” e pastaj të mos bëjmë pyetje për traditën tonë më të njohur të besimit hebre ose të krishterë.

Por unë nuk dua që të vë kundërshtim aq të mprehtë mes besimit dhe skepticizmit sa të shihen si të kundërt. Sepse nuk janë të tillë. Unë mendoj se të gjithë ne mbështetemi si në arsye, ashtu edhe në besim në jetë. Për shembull, besimi im mbështetet deri diku në arsyetimin se ekzistenca e Perëndisë i jep kuptimin më të madh gjërave që shohim në natyrë, histori dhe përvojë. Thomas Nagel ka shkruar kohët e fundit se pikëpamja tërësisht materialiste për natyrën nuk mund të shpjegojë ndërgjegjen njerëzore, aftësitë njohëse dhe vlerat morale. Kjo është pjesë e arsyetimit pas besimit tim. Pra, besimi im bazohet në logjikë dhe argument.

Megjithatë, në fund askush nuk mund t’i vërtetojë në mënyrë demonstrative gjërat parësore në të cilat e mbështesin jetën qeniet njerëzore, si kur flasim për ekzistencën e Perëndisë, ashtu edhe për rëndësinë e të drejtave të njeriut dhe barazisë. Niçeja argumentonte se vlerat humaniste të shumicës së njerëzve laikë, të tilla si rëndësia e individit, të drejtat e njeriut dhe përgjegjësia për të varfrit, nuk kanë vend në një univers tërësisht materialist. Ai madje i akuzonte njerëzit që ruanin vlerat humaniste se ishin “të konvertuar në krishterim”, sepse duhej një hap besimi për t’i ruajtur këto vlera. Të gjithë duhet të jetojmë me besim.

Do ta pranoj arsyetimin tënd, pa shumë dëshirë: Besimi im në të drejtat e njeriut dhe moralin mund të ketë të bëjë më shumë me besimin sesa logjikën. Por a ka vërtet analogji mes besimit në gjëra që duken të qëndrueshme ndaj shkencës dhe modernizmit, të tilla si të drejtat e njeriut, dhe besimit në gjëra që duken të paqëndrueshme, si lindja nga e virgjëra ose ringjallja?

Nuk shoh ndonjë arsye pse besimi duhet parë si i paqëndrueshëm ndaj shkencës. Nëse ekziston një Perëndi Krijues, nuk do të kishte asgjë të paarsyeshme te mrekullitë. Nëse ekziston një Perëndi i madh mjaftueshëm sa të krijojë universin në gjithë kompleksitetin dhe madhësinë e tij, pse duhet të përbëjë mundim mendor kaq të madh një mrekulli e thjeshtë? Për të vërtetuar se mrekullitë nuk mund të ndodhin, duhet të dish pa asnjë dyshim se Perëndia nuk ekziston. Por kjo është diçka që askush nuk mund ta vërtetojë.

Shkenca duhet të supozojë gjithmonë se një efekt ka një shkak natyror e të përsëritshëm. Kjo është metodologjia e saj. Atëherë, imagjinoni, për hir të argumentit, se ka ndodhur vërtet një mrekulli. Shkenca nuk do të kishte asnjë mundësi të konfirmonte një shkak të mbinatyrshëm e të përsëritshëm.
Alvin Plantinga ka argumentuar se të thuash se duhet të ketë një shkak shkencor për çdo fenomen në dukje të mrekullueshëm është si të ngulësh këmbë se çelësat që ke humbur duhet të jenë poshtë një shtylle dritash rruge, sepse ky është i vetmi vend që mund të shohësh.

A mund të pyes: A ke ndonjëherë dyshime? A kanë herë pas here vështirësi në këto lloj pyetjesh shumica e njerëzve që besojnë?

Po, për të dyja pyetjet. Në Bibël, te letra e Judës (Kapitulli 1, vargu 22), të krishterëve u thuhet të kenë “dhembshuri për njerëzit duke përdorur dallim”. Ne nuk duhet t’i nxisim njerëzit të ndrydhin çdo dyshim. Dyshimet na detyrojnë t’i mendojmë gjërat dhe të rishqyrtojmë arsyet tona, gjë kjo që, në fund, do ta përforcojë besimin.

Gjithashtu, unë do t’i nxisja dyshuesit e mësimeve fetare të vënë në dyshim supozimet që shpeshherë i japin shtysë skepticizmit të tyre. Të krishterët duhet të jenë të hapur ndaj hetimit të supozimeve të besimit të tyre, por unë shpresoj që edhe skeptikët laikë t’i hetojnë supozimet e veta. Asnjë deklaratë e llojit “Nuk ka asnjë realitet të mbinatyrshëm përtej kësaj bote” dhe “Ekziston një realitet transedental përtej kësaj bote materiale” nuk mund të vërtetohet në mënyrë empirike, dhe asnjëra nuk është e vetëmjaftueshme si provë për shumicën e njerëzve. Kështu që, të dyja përfshijnë besimin. Njerëzit laikë duhet të jenë po aq të hapur ndaj hetimit dhe dyshimeve për pozitat e tyre sa edhe njerëzit fetarë.

Ajo që admiroj më shumë nga krishterimi është puna e mahnitshme për të cilën i frymëzon njerëzit kudo në botë. Por më shqetëson koncepti ungjillor se e vetmja mënyrë si mund të shkojnë njerëzit në parajsë është nëse kanë një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me Jezusin. A nuk nënkupton kjo se miliarda njerëz, budistë, hebrenj, myslimanë, hinduistë, janë të dënuar për të shkuar në ferr ngaqë janë rritur në familje jo të krishtera në të gjithë botën? A është edhe Gandi në ferr?

Bibla bën deklarata kategorike që thonë se nuk mund të ketë shpëtim përveçse përmes besimit në Jezusin (Gjoni 14:6; Veprat e apostujve 4:11-12). Megjithatë, e kuptoj shumë mirë shqetësimin tënd, sepse kjo duket shumë përjashtuese dhe e padrejtë. Ka shumë pikëpamje për këtë çështje, ndaj mendimet e mia për këtë nuk mund të konsiderohen si përgjigja e krishterë unanime. Megjithatë po i ndaj mendimet e mia:

Ti nënkupton se edhe njerëzit vërtet të mirë (p.sh. Gandi) duhet të shpëtojnë, jo vetëm të krishterët. Problemi është se të krishterët nuk besojnë se dikush mund të shpëtojë ngaqë është i mirë. Nëse nuk vjen te Perëndia me anë të besimit në veprën e Krishtit, do të thotë se po i qasesh bazuar në mirësinë tënde. Në mënyrë ironike, kjo në fakt do të ishte edhe më përjashtuese dhe e padrejtë, duke qenë se ata të cilët ne priremi t’i mendojmë si “të këqij”, abuzuesit, ata që urrejnë, pasivët dhe egoistët, shpeshherë kanë pasur edhe ata të shkuar abuzive e brutale.

Të krishterët besojnë se shpëtimin e fitojnë ata që e pranojnë dobësinë dhe nevojën e tyre për një shpëtimtar. Nëse qasja ndaj Perëndisë është përmes hirit të Jezusit, atëherë kushdo mund të marrë menjëherë jetën e përjetshme. Kjo është arsyeja pse krishterimi “i rilindur” do të japë gjithmonë shpresë e do të përhapet nëpër “botën e mjeruar”.

Unë mund të imagjinoj se dikush do të thotë, “Epo, pse nuk i pranon Perëndia të gjithë? Të japë shpëtim universal?” Kështu krijohet një tjetër problem drejtësie. Kjo do të thotë se Perëndisë nuk do t’i interesonte padrejtësia dhe ligësia.

Mbetet ende çështja e drejtësisë për sa i përket njerëzve që janë rritur larg çdo lloj ekspozimi ndaj krishterimit. Bibla është e qartë për dy gjëra: se shpëtimi duhet të jetë përmes hirit dhe besimit në Krishtin, dhe se Perëndia është gjithmonë i drejtë dhe i paanshëm në gjithçka bën. Çfarë nuk na thotë në mënyrë të saktë e të drejtpërdrejtë është se si këto dy gjëra mund të jenë vërteta njëkohësisht. Unë nuk mendoj se është diçka e pakapërcyeshme. Thjesht ngaqë unë nuk arrij të shoh një zgjidhje nuk vërteton se ajo nuk mund të ekzistojë. Nëse kemi një Perëndi aq të madh sa të meritojë të quhet Perëndi, kemi një Perëndi aq të madh sa të pajtojë drejtësinë me dashurinë.

Tim, të falënderoj për këtë bisedë të këndshme. Dhe, pavarësisht dyshimeve të mia, këtë e besoj: Gëzuar Krishtlindjen!

Publikuar në New York Times në 23 Dhjetor 2016.

Artikulli origjinal http://www.nytimes.com/2016/12/23/opinion/sunday/pastor-am-i-a-christian.html?_r=0

Përktheu për unebesoj.org Brunilda Rustani